فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٦٨ - فصل دوم منابع فقهى حقوق عمومى

ترس و طمع دارد و از خدا اطاعت مى‌كنند و خود را مسؤول مى‌بينند تا به وعده‌هاى الهى برسند و از نعمتهاى موعود او بهره‌مند گردند. و يا از عقاب الهى در امان باشند [١] اما برخوردارى از حق در برابر خدا به دو گونه قابل تفسير است:

الف -

حقوقى كه خدا از طريق وحى به انسانها وعده داده و خود بر، اداى آن حقوق خود را ملزم نموده است. اين نوع حقوق از لطف و رحمت خدا ناشى مى‌گردد. برخى از اين حقوق، عمومى و شامل همه انسانهاست، مانند: روزى و حق معيشت [٢] و برخى ديگر، خاص مؤمنان است كه گاه غير مشروط مانند: نجات مؤمنان و گاه مشروط به شروطى مانند صبر، [٣] جهاد [٤] و شهادت [٥] مى‌باشد.

ب -

حقوقى كه از خلقت انسان به عنوان مخلوق سرچشمه مى‌گيرد و اين نوع حقوق در حقيقت از حكمت و عدالت خدا ناشى مى‌شود

«اعطاء كل ذى حق حقه».

حوزه تكاليف انسان در برابر خدا فراتر از تكاليف عبادى است و اطاعت احكام الهى در زمينه رعايت حقوق و تكاليف نسبت به افراد ديگر و جامعه و دولت را نيز شامل مى‌گردد كه در قرآن از اين بخش از تكاليف الهى به (حُدُودَ الله‌) تعبير شده است. [٦]

بنابراين، حقوق و تكاليف به معنى اجتماعى و حقوقى آن در واقع در حوزه حقوق و تكاليف انسان در برابر خدا نيز مى‌گنجد با وجود اين، در فقه، اين دو نوع حق و تكليف از يكديگر جدا و هر كدام به طور مستقل مورد بحث قرار گرفته است.

[١] . در حديثى از امام صادق (ع) چنين آمده: «العباد ثلاثه قوم عبدواالله عزوجل خوفاً فتلك عبادة العبيد وقوم عبدواالله تبارك و تعالى طلب الثواب فتلك عبادة التجار و قوم عبدواالله عزوجل حباً له فتلك عبادة الاحرار و هى افضل العباده» رك: وسائل الشيعه، ج ١ ص ٤٥.

ذيل اين حديث منطبق با آيه: (قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ الله فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ الله‌) آل عمران، آيه ٣١.

[٢] . (نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَ إِيّٰاهُمْ‌) انعام، آيه ١٥١، يا (وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِي اَلْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَى الله رِزْقُهٰا) هود، آيه ٦.

[٣] . (ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنٰا وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا كَذٰلِكَ حَقًّا عَلَيْنٰا نُنْجِ اَلْمُؤْمِنِينَ‌) يونس، آيه ١٠٣.

[٤] . (اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِي سَبِيلِ الله بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ الله‌)، توبه، آيه ٢٠.

[٥] . (وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اَلَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ الله أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْيٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ‌) آل عمران، آيه ١٦٩.

[٦] . (تِلْكَ حُدُودُ الله فَلاٰ تَعْتَدُوهٰا وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ الله فَأُولٰئِكَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ‌) بقره، آيه ٢٢٩.