فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٦٥٤ - فصل سوم هزينههاى عمومى دولت اسلامى

يزيده شراً» [١]

و احاديث ديگرى به همين مضمون در كتب روايى ديده مى‌شود كه جملگى بر مفهوم نفى ضرر متفقند [٢] .

هر چند نظريات فقها در مفاد قاعده لا ضرر متفاوت به نظر مى‌رسد لكن در اين امر متفقند كه ضرر و زيان به نحو حقوقى يا قضائى در اسلام مردود شناخته شده است (فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِي اَلْحَجِّ‌) [٣] بى شك در صورت مساوى بودن دو ضرر يعنى زيان

[١] . رك: من لا يحضره الفقيه، ج ٤، ص ٢٤٣.

[٢] . حديث حلبى از امام صادق (ع) فرمود: «كل شى يضر بطريق المسلمين فصاحبه ضامن لما يصيبه» همان، ج ١٢، ص ٢٣٩. حديث كنانى از امام صادق (ع) فرمود: «كل من اضرّ شىءً من طريق المسلمين فهو له ضامن» همان، ج ١٢، ص ٢٣٩.. حديث صدوق از پيامبر (ص): «من ضارّ مسلماً فليس منا و لسنا منه فى الدنيا و الاخره» همان، ج ١٥، ص ٤٩٠. در صحاح اهل تسنن نيز از پيامبر (ص) نقل شده است - مسند احمد بن حنبل، ج ٥، ص ٣٢٧. كه نشانگر اتفاق فريقين بر اين معنى است تا آنجا كه فخر المحققين (فرزند علامه حلى) در ايضاح الفوائد، ادعاى تواتر در مورد حديث «لا ضرر و لا ضرار» نموده است. عوائد الايام، ص ١٧.

[٣] . به عقيده علامه شريعت اصفهانى، حرف نفى در حديث به معنى نفى است مانند بقره، آيه ١٩٧. وحديث: «لا سبق الا فى خف او حافر او نصل» رك: شريعت اصفهانى.

به نظر علامه نراقى (ره) حرف نفى به معنى حقيقى و منظور از نفى ضرر به معنى نفى ضررى است كه تدارك نشده باشد. بنابراين هر ضررى بايد تدارك شود و ضررى كه تدارك نشود در اسلام وجود ندارد و جائز نبودن اين نوع ضرر در اسلام موجب آن شده كه در اسلام بمنزله «عدم» احكام ضررى محسوب گردد و بدين ترتيب اضرار بغير موجب ضمان مى‌باشد رك: عوائد الايام، ص ١٨.

محقق خراسانى معتقد است، حرف نفى به معنى حقيقى است ولى مفهوم آن نفى به وضوح نيست بلكه نفى حكم به زبان نفى موضوع مى‌باشد مانند «لا شك لكثير الشك» نفى حكم شك كثير شده به زبان نفى خود شك، بنابراين هر حكمى كه موجب ضرر شود حكم خاص آن در اسلام نفى شده است رك: كفاية‌الاصول، ج ٢، ص ٢٦٧.

شيخ انصارى را عقيده بر آن است كه نفى موضوع ضرر به لحاظ اينكه از امور تكوينى است بر خلاف واقع است و با تشريع قابل رفع نيست. زيرا چيزى قابل رفع براى شارع است كه قابل وضع باشد از اين رو مفاد لا ضرر اين است كه حكم ضررى در اسلام وجود ندارد رك: شيخ انصارى، رساله لا ضرر، ملحق به كتاب مكاسب.

تفاوت بين نظريه شيخ انصارى و محقق خراسانى را مى‌توان در مورد موضوعى كه ضررى نيست ولى حكم آن ضررى است مانند معامله‌اى كه در آن ادعاى غبن شده كه لزوم معامله ضررى است نه خود معامله و همچنين در موردى كه موضوع ضررى است ولى حكم آن ضررى نيست مانند: وضو كه در مورد برخى از بيماران ضرر دارد ولى حكم آن ضررى نيست رك: القواعد الفقهيه، ج ١، ص ١٨١.

بر اساس نظريه امام خمينى (ره) مفاد «لا ضرر و لا ضرار» حكم حكومتى است كه پيامبر (ص) دستور داد كسى در استيفاى حقوق خود به ديگرى زيان وارد نسازد. زيرا پيامبر (ص) داراى سه مقام و مسؤوليت است: