خلفا اشاره مى‌كند كه نشانگر تحول حسابرسى در ادوار خلافت است. [١] تخلفاتى كه در حسابرسيها كشف مى‌شد موجب اتخاذ شيوه‌هاى جديد براى جلوگيرى از تخلفات مالى مى‌گرديد.

مورخان در مورد تأسيس «ديوان خاتم» مى‌نويسند علت آن چنين بود كه معاويه طى نامه‌اى به عامل كوفه نوشت كه به عمر بن زبير، يكصد هزار دينار بپردازد و او در اثناى راه نامه را گشود و يكصد هزار دينار را به دويست هزار دينار تغيير داد هنگامى كه نامه به دست والى كوفه رسيد او به دستكارى نامه پى برد لكن با ابن‌زبير در ميان نگذاشت و گزارش آن را به معاويه نوشت. بررسى مجدد نامه، حقيقت امر را مكشوف نمود كه عدد در نامه تحريف گرديده است. از آن پس «ديوان خاتم» مرسوم گرديد [٢] كه امروز به «مهر و موم» شهرت دارد.

اكثر حسابرسان ديوانها از ايران، روم و قبطيان بودند و آخرين حساب نويس ايرانى بنام زادان فروخ بود كه به دست حجاج كشته شد و از آن پس ديوانها به امر حجاج از فارسى به عربى بر گردانده شد [٣] و در زمان عبدالملك بن مروان در شام كليه ديوانها به عربى بر گردانده شدند و درمصر نيز از سال ٨٧ (ه‌. ق) در خلافت وليد بن عبدالملك كار تقريب ديوانها خاتمه يافت [٤] استفاده از فن آورى و مهارتهاى اهالى سرزمينهايى كه به قلمرو اسلام مى‌پيوست حاوى نكات مثبت و منفى قابل توجهى است كه از موضوع بحث ما بيرون مى‌باشد.

ابن خلدون اين تحول را با روند تدريجى انتقال فن‌آورى و مهارتهاى علمى از سرزمينهاى فتح شده به مسلمانان توجيه مى‌كند [٥] لكن برخى ديگر از مورخان تعصبات نژادى را عامل آن به شمار مى‌آورند. [٦]

٥. در عصر خلفاى عباسى، بر مكيان يك بار ديگر ديوانها و حسابرسى آنها را

[١] . رك: ابن خلدون، المقدمه، ص ٢٠٢.

[٢] . همان، ص ٢١ و رك: الجهشيارى، الوزراء و الكتاب و فخرى (ابن طباطبا)، الآداب السلطانيه.

[٣] . رك: ماوردى، پيشين، ص ٢٠٢.

[٤] . رك: مقريزى، پيشين، ج ١، ص ١٥٨.

[٥] . رك: ابن خلدون، پيشين، ص ٢٠٤.

[٦] . رك: بلاذرى، پيشين، ج ١، ص ٢٠١، و قلقشندى، صبح الاعشى، ج ١، ص ٤٢٣.