فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٦٣١ - فصل سوم هزينههاى عمومى دولت اسلامى

جامعى از ديوان مى‌نويسد: «ديوان يكى از وظايف ضرورى و مهم حكومت است كه بايد فعاليتهاى مربوط به جمع آورى اموال عمومى و حفظ حقوق دولت در مورد درآمدها، هزينه‌ها، شمارش لشگريان و ميزان حقوق و عطاياى در آن تنظيم گردد و با مهارت كامل محاسبه شود.» چنين اعمال مكتوب شده را ديوان و محل آن را نيز به همان نام مى‌نامند. [١]

ظاهراً ديوان در صدر اسلام به معنى تشكيلات ادارى و محاسبات عمومى و اداره كل محاسبات و دفتر محاسبات به مفهوم امروز به كار مى‌رفته است و تا زمان عبدالملك مروان ديوانها به زبانهاى غير عربى بويژه ايرانى نگاشته مى‌شده [٢] و سپس به زبان عربى مكتوب مى‌گرديد.

نويسنده

صبح الاعشى

معتقد است كه نخستين ديوان در عصر نبوى بوجود آمد كه وى از آن به «ديوان انشاء» نام مى‌برد و در اين ديوان بود كه نامه‌ها، پيامها و قراردادهاى پيامبر اسلام (ص) به رشته تحرير در مى‌آمد. ديوانى كه در عصر خليفه دوم بوجود آمد ديوان سپاهيان بود وى از پيشينيان خود از كتاب

عيون الاخبار

نوشته قضاعى نقل مى‌كند كه زبير و جهيم دو نفر از نويسندگان ديوان صدقات در عصر نبوى (ص) بودند و مغيرة بن شعبه و حصين بن نمير، نيز ديوان مطالبات و ديون و معاملات را مى‌نوشتند [٣] بنا بر نوشته مقريزى، يكهزارو پانصد نفر در ديوان پيامبر (ص) كار نوشتن انجام مى‌دادند. [٤]

مبحث دوم: نظام هزينه‌هاى عمومى

ديوان عصر خليفه دوم شامل اسامى همه عطا بگيران بود كه در مقابل هر اسمى ميزان دريافتى او نوشته مى‌شد. ابتدا نام همسران پيامبر (ص) و سپس منسوبات به اهل‌بيت آن حضرت و آنگاه ساير آحاد مردم به ترتيب در ديوان ذكر مى‌گرديد. هر فرد عادى سالانه

[١] . رك: ابن خلدون، المقدمه، ص ٢٠٢.

[٢] . رك: دهخدا، لغت نامه، ماده ديوان، ج ٧، ص ١٠٠٥٨.

[٣] . رك: قلقشندى، صبح الاعشى، ج ١، ص ٩١.

[٤] . رك: مقريزى، الخطط، ج ١، ص ١٤٨.