و اينها از آن من است‌؟ آيا او اگر در خانه پدر و مادرش مى‌نشست كسى براى او هديه مى‌آورد و سپس فرمود: هر كس را كه به كارى مى‌گماريم و حقوق و پاداش كار او را مى‌پردازيم هر مالى را كه از آن خود كند غلول (خيانت و سرقت) است. [١]

در زمان خليفه اول بيت المال به اطراف مدينه انتقال يافت و با آمدن ايرانيان در دوره خليفه دوم واژه ديوان براى اولين بار به معنى محل محاسبات عمومى اختصاص يافت. [٢]

با توسعه اسلام و تحولات سياسى و اقتصادى مسأله هزينه‌هاى عمومى گسترش يافته و پيچيده‌تر گرديد.

پيش بينى (وَ اَلْع [٦] [٤] ٨;امِلِينَ عَلَيْهٰا) [٣] كه حقوق كارمندان و كارگزاران جمع آورى زكات را تأمين مى‌نمود، زمينه را براى شكل‌گيرى ديوان عمومى و نظام مالى و تشكيلات ادارى لازم فراهم نمود.

افزوده شدن هزينه‌هاى نظامى كه در آيه (وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اِسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ)‌٤ و امنيتى كه تحت عنوان «مؤلفة قلوبهم» و ساير موارد پيش‌بينى شده بود زمينه را براى نظام ماليه عمومى شامل درآمدها و هزينه‌ها و نيز شكل‌گيرى ديوان محاسبات فراهم آورد. [٥]

واژه «عطا» در عصر خليفه دوم بين سهم هر كدام از مسلمانان از بيت المال بود. عطا هر چند به طور برابر بين فقير و غنى تقسيم مى‌شد لكن عطاى همگان يكسان نبود و برخى چون مبارزان بدر از عطاى بيشترى برخوردار بودند.٦ در حالى كه در عصر نبوى همگان به طور يكسان از بيت المال سهم مى‌گرفتند با آغاز خلافت امام على (ع) بار ديگر مساوات در عطا، به ترتيبى كه در عصر نبوى متداول بود بازگشت.

ديوان به معنى نظام مالى دولت براى اولين بار در دوران خليفه دوم شكل گرفت لكن تعريفى كه ماوردى از آن ارائه مى‌دهد حكايت از آن دارد كه ديوان شامل وظايف دولت و اعمال دولتمردان و سازمانهاى دولتى نيز مى‌شده است. [٧] ابن خلدون با ارائه تعريف

[١] . رك: ابن تيميه، الحسبه فى الاسلام، ص ١٣، قاهره ١٩٣٤.

[٢] . رك: جوهرى، صحاح اللغه.

[٣] . توبه، آيه ٦٠.

[٤] . انفال، آيه ٦٠.

[٥] . در مورد علل پيدايش ديوان در عصر خليفه دوم، رك: ماوردى، الاحكام السلطانيه، ص ١٩٩-٢٠٠ و بلاذرى، فتوح البلدان، ج ١، ص ٤٥٣ و طبرى، تاريخ طبرى، ج ٥، ص ٢٣.

[٦] . رك: ابو يوسف، الخراج، ص ٤٢ و ٤٦.

[٧] . رك: ماوردى، پيشين، ص ١٩٩.