فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٦١٨ - 3 ضرائب و جعائل

خراج اثر مى‌گذاشت.

ج - بخشى از خراج به صورت معيّن از نوع محصول و يا نقداً دريافت مى‌گرديد و بخشى ديگر به صورت درصد بر اساس معيارهاى مذكور اخذ مى‌شد.

د - معمولاً در شرايط بحرانى دريافت خراج مختل مى‌گرديد.

ه‌ - در برخى از ادوار اسلامى توزيع اراضى خراج به صورت مزايده توزيع مى‌گرديد.

و - برخى از دولتها، وصول خراج را به اشخاص اجاره مى‌دادند و گاه تمليك مى‌كردند كه موجب بروز مفاسد اجتماعى و اقتصادى مى‌گرديد.

[٣] . ضرائب و جعائل

دولت اسلامى به تناسب وضع عمومى اقتصاد و با توجه به شرايط جامعه و مصالح عمومى مالياتهاى ويژه‌اى بر نوع خاص داراييها و يا اعمال خاصى از فعاليتهاى اقتصادى و اجتماعى وضع مى‌نمود كه در تاريخ اسلام تحت عنوان ضرائب امام و يا جعائل [١] مطرح گرديده است.

اين نوع در آمدها، امروز تحت عناوينى چون عوارض گمركى، عوارض شهرى، مالياتهاى مستقيم و غير مستقيم در تمامى كشورهاى دنيا متداول مى‌باشد، گاه ضرائب ازباب مقابله به مثل درمورد تجار خارجى اعمال مى‌گردد، چنانكه نخستين بار در زمان خليفه دوم عوارض گمركى تجار خارجى تحت عنوان «عشور» به منظور مقابله به‌مثل با دولتهاى مجاورى كه از تجار مسلمان، عوارض گمركى مى‌گرفتند معمول گرديد. [٢]

به موجب فرمان خليفه، تجار مسلمان يك چهلم از ميان يك بيستم و تجار خارجى (غير معاهد) يك دهم به عنوان عشور پرداخت مى‌كردند.٣

در دولتهاى اموى و عباسى و عثمانى انواع ضرائب جديد به تناسب نياز نظامى و امنيتى دولت افزايش چشمگير يافت و ملاك آن معكوس گرديد به اين معنى كه مى‌بايست ضرائب جهت مصالح عمومى و نيازها و انتظاراتى كه مردم از دولت داشتند

[١] . در برخى موارد جعائل به هزينه‌هاى خاص اطلاق مى‌شود مانند جعائل امام در هزينه كردن غنايم‌جنگى. رك: جواهرالكلام، ج ١٦، ص ١٠.

[٢] . رك: ابو عبيدبن سلام، الاموال، ص ٧١٠ و ابو يوسف، الخراج، ص ١٣٥.

[٣] . همان.