خالد بن وليد، بر اساس شيوه روميان آغاز گرديد لكن گزارشهاى ديگر حاكى از آن است كه نخستين غنايم هنگفت فتوحات مسلمانان در ايران، تشكيلات ديوانى ايرانيان را با خود به مدينه آورد و حتى اولين مأموران ديوان مالى از اسراى ايرانى انتخاب و گماشته شدند و اين رويه تا دوران امويان تداوم يافت و خلفاى اموى به خاطر تفكر ناسيوناليستى و نژاد پرستانه، ايرانيان را از ديوان محاسبات خلع يد نموده و اسناد و دفاتر ديوانى را به افرادى كه عرب بودند سپردند.

به هر حال، اين گزارش، حكايت از نوعى تسامح و تساهل در زمينه استفاده از فنون و تخصصها دارد زيرا برخى از ايرانيان مأمور به ديوان محاسبات هنوز به آيين زردشت وفادار مانده و به اسلام نگرويده بودند.

بسيارى معتقدند كه كتاب

الخراج

تأليف ابويوسف، قاضى القضات در دوران خلافت عباسى هارون الرشيد، نخستين اثر اسلامى در زمينه تشكيلات ماليه و تنظيم درآمدهاى مالى دولت اسلامى است و انگيزه تأليف آن نيز گسترش دامنه اموال به دست آمده از جنگ دو دودمان اموى و عباسى بود كه مقدار و مبلغ آن به ظاهر غير قابل احصا مى‌نمود [١] .

دولت عباسى در عمل از طريق «سجلات» توسط وزير جديد برمكى بنام خالدبن‌برمك [٢] و دربعد نظرى از طريق استفاده از راههاى فقهى توسط ابو يوسف به تشكيلات مالى دولت خود سامان بخشيدند. [٣]

با وجود اين بايد نامه سرگشاده ابن مقفع به دومين خليفه عباسى منصور دوانيقى را نخستين اثر مكتوب در تدوين نظام مالى دولت اسلامى به شمار آورد. اين نامه به «رساله الصحابه» شهرت يافته است و منظور از صحابه، ياران خليفه بوده است.

ابن‌مقفع كه يك متفكر ايرانى و گرويده به اسلام بود با درك دو دولت اموى و عباسى و مقايسه آن دو به نتايجى رسيده بود كه به خاطر خدمت ديوانى كه در امارت بصره داشت اين رساله و اثر تاريخى و ادبى را به خليفه عباسى تقديم نمود. [٤] هر چند در نگاه

[١] . رك: طبرى، تاريخ طبرى، ج ٦، ص ٩٠.

[٢] . رك: محمد بن على بن طباطبا، تاريخ فخرى، ص ١٥٦.

[٣] . رك: محمد محمد مرعى، النظم الماليه و الاقتصاديه فى الدولة الاسلاميه، ص ٦٣.

[٤] . ابن مقفع در سال ١٠٦ متولد و در سال ١٤٢ به فرمان منصور دوانيقى كشته شد. او پس از فراگيرى لغت