فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٥٦٦ - نظام مالى دولت مدينه

را براى تأمين هزينه‌هاى عمومى فراهم نموده و امكان رسيدن به اهداف سياسى، ادارى و اجتماعى از پيش تعيين شده را به دست آورد.

تأسيس قواعد عمومى كه راه كارهاى منابع درآمد و اصول هزينه‌هاى دولت اسلامى را مشخص نمايد، در عصر نبوى با نزول آيات قرآن مربوط به اموال عمومى تحقق يافت و نيز قواعد كلى دخالت دولت در قلمرو فعاليتهاى اقتصادى شكل گرفت.

ترديدى نيست كه برنامه‌هاى ساده عملكرد دولت مدينه در زمينه مالى و ابزارهاى اجرايى نه چندان پيچيده، سياست اقتصاد حكومتى را نبايد به معنى فقدان يا ضعف نظام مالى دولت به حساب آورد. زيرا پيچيدگى، از مشخصه‌هاى اصلى ماليه عمومى نيست. اين روابط پيچيده اجتماعى و اقتصادى است كه برنامه‌هاى مالى و بودجه عمومى دولت را با مسائل پيچيده و احياناً كلاف سر درگم درگير مى‌سازد.

سال پيدايى نظام بيت المال در اسلام هر چند به دقت مشخص نگرديده است لكن مسلمانان در عهد مكى با آن آشنا نبوده‌اند و به نظر چنين مى‌رسد كه شكل‌گيرى نظام مالى دولت همراه با تأسيس دولت مدينه بعد از هجرت آغاز گرديده است. بى‌گمان وجود چنين نظامى در دوران قبل از هجرت نمى‌توانست مفيد و قابل اجرا باشد.

منابع تاريخى بويژه كتابهاى «سير» در زمينه منابع درآمد بيت المال، از قبيل غنايم، جزيه، خراج و زكات، سخن بسيار گفته‌اند لكن از تعريف دقيق آن و تعيين آغاز و تشكيلات و متصديان اوليه آن كمتر گزارش نموده‌اند [١] .

با وجود اين از مجموع گزارشهاى تاريخى از سيره مالى دولت مدينه در عصر نبوى (ص) چنان بر مى‌آيد كه درآمدهاى دولت به سهولت وظايف فردى و قداست اعمال عبادى انجام مى‌گرفته است.

يكى از ياران پيامبر (ص) در گزارشى از يكى از سرايايى كه شخصاً در آن شركت نموده بود چنين نقل كرده است: «پيامبر (ص) گروهى (سريه‌اى) را به نجد گسيل نمود و من در آن عمليات شركت نمودم و طى آن تعدادى اغنام و احشام به دست آورديم و هر كدام سهم خويش را برداشتيم و سهم رسول خدا (ص) (بيت المال) را به مدينه فرستاديم» [٢] .

[١] . رك: عبدالكريم خطيب، پيشين، ص ٥٢.

[٢] . رك: مسلم، صحيح، ج ٥، ص ١٤٧.