فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٥٤٥ - مبحث چهارم نظارت ادارى در متون اسلامى

[٣] ">الرّفق بالرّعيه».

در اين كلام پر محتوى مراقبت از عملكرد كاركنان دولت را، هم براى دولت و اداره امور و هم براى خود كاركنان و كارگزاران و هم براى ملت، مفيد و ضرورى خوانده است. [١]

مبحث چهارم: نظارت ادارى در متون اسلامى

در متون اسلامى بويژه در خطبه‌ها و نامه‌هاى نهج البلاغه بر نظارت ادارى تأكيد فراوان شده و به عنوان يك مسؤوليت در مديريت ادارى تلقى گرديده است. نظارت ادارى در كلام پيشوايان دين به صورتهاى مختلف: نظارت مالى، نظارت بر اعمال، نظارت بر عمال و كارگزاران، نظارت قضائى، نظارت سياسى و نظارت عمومى مطرح گرديده است.

مطالعه شيوه نظارتى امام على (ع) در مورد كارگزاران دو نقش مى‌تواند الگويى براى نظارت ادارى در اسلام باشد. [٢]

امام (ع) به يكى از كارگزاران خود نوشت:

«فارفع الى حسابك، و اعلم انّ حساب الله اعظم من حساب الناس».٣

در اين كلام، امام (ع) از سه نوع محاسبه و نظارت سخن گفته است «نظارت مردم»، «نظارت امام (ع) و دولت» و «نظارت خدا» كه از همه نظارتها بالاتر است.

اعمال نظارت در مديريت هنگامى از ضمانت اجراى دقيق برخوردار مى‌گردد كه مستند قانونى داشته باشد و نظارت قانونى بايد همه جوانب: اخلاقى، ادارى و سياسى را در حسن مديريت منظور نمايد. نمونه اين نوع نظارت قانون را مى‌تواند در قانون رسيدگى به تخلفات ادارى مصوب تير ماه ١٣٧١ مورد مطالعه قرار داد. بويژه مواد مربوط به هيأت رسيدگى به تخلفات ادارى كارمندان مى‌تواند به صورت ضامن اجراى

[١] . از اين كلام (نهج البلاغه، نامه ٥٣) مى‌توان دو نوع نظارتى را كه در مديريت سازمان لازم است استنباط نمود: نظارت بر فكر و رفتار از طريق روانى و نظارت بر روند امور ادارى از طريق سازمانى.

[٢] . رك: على اكبر ذاكرى، سيماى كارگزاران على بن ابى طالب اميرالمؤمنين (ع)، ج ١ و ٢، دفتر تبليغات اسلامى ١٣٧٥.

[٣] . همان، نامه ٤٠.