ارزشهاى مورد نظر بسنجد و كوچكترين خطا را در لا به لاى اين نظارت فراگير، از نظر دور ندارد [١] جهل، نسيان، اكراه، خطا، بى التفاتى، سهل انگارى و كم دقتى براى افراد عادى ممكن است عذر تلقى شود لكن براى سالك راه تهذيب هر كدام از آنها مى‌تواند بازدارنده باشد و سالك را از طى طريقت مطلوب باز بدارد.

مراقبت بر اعمال خود توسط عقل و ايمان انجام مى‌پذيرد و ماهيت اين نوع نظارت بازدارنده و استصوابى است. زيرا هدف از نظارت و مراقبت بر خود پى بردن به اشتباهات، لغزشها و اعمال خلافى است كه شخص به طور روزمره آنها را انجام داده است تا بتواند از بازيافت آنها در يك محاسبه ارزشى امكان جبران آنها و جلوگيرى از تكرار را فراهم آورد و در حال ارتكاب به خطا و خلاف نيز خويشتن را از آن باز بدارد.

روايت علوى معروف:

«حاسبوا انفسكم قبل ان تحاسبوا» [٢]

حاكى از بازدارندگى مراقبت از ارتكاب به اعمال خلاف مى‌باشد.

مراقبت نفس در آثار اهل بيت (ع) چنين تعريف شده است: مراقبت، هشيارى و توجه دل نسبت به كسى كه دائماً مراقب اوست نتيجه آن به ياد خدا بودن در همه حالات است كه او بر اعمال و افكار و احساسات او آگاه است. چنين هشيارى هرگاه در دل رسوخ يابد او را به مراقبه الله جذب نمايد و از ارتكاب خلاف هراسناك مى‌سازد و به خدمت وا مى‌دارد. [٣]

امام كاظم (ع) فرمود: از مانيست كسى كه هر روز به حساب خود رسيدگى نكند كه اگر كار نيكى انجام داده از خدا توفيق فزونى آن را بطلبد و اگر بد كرده از خدا آمرزش آن را طلب نمايد [٤] .

امام على (ع) به كارگزاران دولت خود تأكيد مى‌نمود كه:

«ثم تفقد اعمالهم و ابعث العيون من اهل الصّدق و الوفاء عليهم، فان تعاهدك فى السرّ لامورهم، حدوة لهم على استعمال الامانة، و

[١] . اساس اين انديشه اخلاقى نظارت بر خويش، آيه ١٨ سوره حشر است: «يا ايها الذين امنوا اتقوا الله‌ولتنظر نفس ما قدمت لغد و اتقواالله».

[٢] . رك: خوانسارى، شرح الددر، ج ٣، ص ٤١٣، چ دانشگاه تهران.

[٣] . رك: محدث قمى، سفينة البحار، ج ٣، ص ٣٩٨، چ مؤسسه ميلاد ١٤١٤.

[٤] . رك: كلينى، كافى، ج ٢، ص ٢٠٤، چ اسلاميه، ١٣٩٢ ه‌. ق.