در جاى ديگر نيز به صورت يك فرمان و دستور الهى بيان مى‌كند والتزام به نظام شورا را بر پيامبر (ص) مقرر مى‌دارد و بر احترام به ديدگاهها و نظريات همرزمان و همرهان مكتب تأكيد مى‌ورزد وآن را از خصايص رهبرى و از رموز پيروزى مى‌شمارد:

(فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ الله لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ اَلْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِي اَلْأَمْرِ فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى الله إِنَّ الله يُحِبُّ اَلْمُتَوَكِّلِينَ‌)١.

(به خاطر رحمت و عنايت خاص خدا بود كه توانستى با مردم نرمخو باشى. هرگاه تندخو و سخت دل مى‌بودى از اطرافت پراكنده مى‌شدند. از اين رو از اشتباهاتشان در گذر و در مقابل گناهانشان از خدا برايشان طلب آمرزش كن و در امور با آنان مشورت نما.

هرگاه تصميم گرفتى توكل به خدا كن كه خداوند متوكلين را دوست مى‌دارد).

سيره و سنت پيامبر (ص) نيز بر همين اصل استوار بود. زيرا قرآن چون آيينه تمام نماى زندگى پيامبر (ص)، از خصلتهاى او سخن مى‌گويد و گفتار و عمل پيامبر (ص) نيز مبين و مفسر فرمان خدا و اصول قرآن است.

ما در اينجا ضرورتى نمى‌بينيم شرح ماجراهايى را كه در غزواتى چون بدر و خندق ويا در مورد تنظيم عهدنامه با مردم طائف رخ داده به ميان آوريم. زيرا بر هر مطلع و محققى كه با تاريخ اسلام و سيره پيامبر (ص) آشنايى دارد، مسلم است كه اصل شورا در زندگى سياسى پيامبر (ص) بارها مطرح و از طرف آن حضرت به مورد اجرا گذاشته شده است [٢] .

در روايات اسلامى موارد زيادى ديده مى‌شود كه به صورتها و تعبيرهاى مختلف بر اصل شورا تأكيد شده واز خود محورى و خودرأيى نهى گرديده است. [٣]

اينك چند مورد از اين روايات را در اينجا به عنوان نمونه مى‌آوريم:

[١] . آل عمران، آيه ١٥٩.

[٢] . رك: صحيح مسلم، كتاب جهاد، ص ٨٣، مسند احمد بن حنبل، ٢١٩/٣، ٢٥٧ و ٢٤٣، صحيح بخارى، باب اعتصام، ص ١٣، و سنن ابن ماجه، باب اذان.

[٣] . رك: بحار الانوار، ج ٧٢، ص ٩٧، غررالحكم و دررالكلم آمدى، ج ٧، ص ١٨٣ و مسند احمد بن حنبل، ٢٧٤/٥-١٣ و صحيح بخارى، باب اعتصام، ص ٢٨-٣٥ و سنن ابن داود، باب آداب، ص ١١٤، و سنن ابن‌ماجه، باب آداب، ص ٣٧.