فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٤٦٩ - فصل اول تاريخ نظام ادارى در اسلام

و جان خود همواره پشت سر دعاة حركت مى‌كردند. دشمنانى را كه به رغم دعوت منطقى و مسالمت‌آميز، به رفتار خصمانه خود ادامه مى‌دادند دفع مى‌نمودند.

به همين ترتيب عين و عيون به مأموران امنيتى و اطلاعاتى و نقيب و نقبا به افراد مطلع و آشنا با مشخصات فردى و خانوادگى و قبيله‌اى آحاد مردم و كاتب و كتاب به كسانى كه كار نوشتن قرآن و اسناد و مدارك و نامه و پيامها و قرار دادها را بر عهده داشتند و نيز عناوينى چون صحابى، مهاجر، انصار، قرشى و هاشمى در عصر نبوى به منظور بيان نوعى سمت و عهده دارى مسؤوليت خاص اطلاق مى‌گرديد.

به رغم ورود كلمه وزير در قرآن در عصر نبوى از اين واژه به عنوان مسؤوليت و يا سمت ادارى و حكومتى استفاده نشده، لكن وزارت در قالب مشاوره، يكى از سمتها و مسؤوليتهاى اجتماعى در اين عصر به شمار مى‌رود.

در عصر علوى نيز سمتهاى نامبرده و مسؤوليتهاى ناشى از آن متداول بوده است، تحول نظام ادارى در اين عصر موجب گرديد كه عناوين جديدى بر سمتهاى عصر نبوى افزوده شود. برخى از اين عناوين به قرار زير بوده است:

[١] . قطب:

امام (ع) خود در خطبه شقشقيه١ از سمت خود (امامت) به قطب تعبير كرده است كه نشان دهنده مركزيت و سيستم حركت مداوم با مركزيت امام (ع) مى‌باشد.

[٢] . حساب و محاسبه:

حسابرسى به عمليات مالى واليان و بررسى گزارشهاى مربوط به حسابرسى، عنوان جديدى است كه در نامه‌هاى رسمى ديده مى‌شود:

«فارفع الىّ حسابك»

٣. امير المؤمنين:

عنوان امير المؤمنين در عصر خليفه دوم شيوع يافت و در اوائل خلافت وى يكى از مسلمانان تازه وارد خليفه را به اين عنوان مخاطب قرارداد و خليفه دوم آن را موافق طبع خود ديد و از آن پس بجاى عنوان خليفة المسلمين، لقب امير المؤمنين شايع گرديد.

به اعتقاد شيعه جز امام معصوم (ع) كسى را به اين عنوان نمى‌توان ناميد و در ميان ائمه معصومين (ع) تنها على (ع) به اين عنوان ناميده شده است.

[١] . رك: نهج البلاغه، خ ٣. «وانه ليعلم ان محلّى منها محلّ القطب من الرحى».

[٢] . همان، نامه ٤٠.