صورت بخشنامه عمومى به همه واليان و كارگزاران ارسال گرديد [١] و بخشى ديگر در نامه‌هايى خطاب به معاويه (نخستين معارضى كه فتنه خونخواهى عثمان را مطرح و آن را دستاويز مخالفت با امام (ع) قرارداد) منعكس شد [٢] توانست در فرونشاندن اين بحران در حفاظت از پيوستگى و انسجام نظام ادارى دولت علوى نقش بسيار مؤثرى را ايفا نمايد.

افشاگريهاى امام (ع) در اين پيامها، بسيارى از توطئه‌ها را خنثى و در نتيجه به انسجام و استحكام نظام اداره كشور قوت بخشيد. امام (ع) در اين پيامها با مطرح كردن منطق مخالفان، پاسخهاى اقناع كننده و افشاگرانه‌اى به مخاطبان ارائه مى‌كند كه حتى مخالفان را نيز به تفكر و تأمل وا مى‌دارد. [٣]

در ميان كارگزاران امام (ع) شخصيتهاى برجسته‌اى چون مالك اشتر [٤] و ابن عباس ديده مى‌شوند كه اولى براى حكومت مصر و شاخ افريقا و دومى براى حكمروايى در بخش جنوب ايران كه استانهاى خوزستان، كرمان و فارس را شامل مى‌گرديد گمارده شدند و اين نوع انتخاب بيانگر اهتمام هرچه بيشتر به مسائل فرهنگى، ارزشى، تقوا، عدالت كارگزاران و نمايندگان دولت در سطوح مختلف مديريتهاست. [٥]

تنظيم و ترتيب ادارى در عصر علوى

پس از رحلت پيامبر (ص) با شكل گيرى ديوان و گسترش آن، بخشهاى ادارى متعددى بوجود آمد كه در دوره خلافت امام (ع) تكامل يافت. در اينجا به برخى از ترتيبات ادارى اشاره مى‌كنيم.

الف - سازمان دفاعى و نظامى

نخستين سازمان متشكل كه بنابر ضرورتها و تحميل جنگها بر دولت مدينه بوجود آمد نظام ادارى مربوط به جهاد بود كه هر چند نخست به صورت داوطلب و مردمى و غير حرفه‌اى بود لكن بر حسب قانون خاص تقسيم غنايم و حقوقى كه مجاهدان و رزمندگان

[١] . مانند نامه ٥٨، كه به صورت بخشنامه، تفسير و تحليل جريان برخورد با قاسطين (خونخواهان عثمان) به همه ايالتها و واليان ارسال گرديد.

[٢] . مانند نامه‌هاى ٦، ٩، ١٠، ١٧، ٣٠، ٣٢، ٣٧، ٤٨، ٤٩، ٥٥، ٦٤، ٦٥ و ٧٣.

[٣] . به عنوان نمونه رك: خ ١٦٨.

[٤] . رك: نهج البلاغه، نامه ٥٣.

[٥] . همان، نامه ٢٠.