فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٤٠٥ - بررسى ماهيت مصلحت

دور ساختن زيانها و مفاسد از ساخت زندگى آنها مقرر گرديده است تا انسان بار مسؤوليت را با احساس اينكه مسؤوليتها در نهايت به نفع اوست به دوش بكشد.

د - مقاصد و اهداف احكام الهى

بررسى حوزه‌هاى مسؤوليت انسان و انگيزه‌هاى تكاليفى كه از جانب خدا بر انسان مقرر گرديده ما را به سه اصل كلى مى‌رساند:

نخست: ضرورتها هستند كه در زندگى جامع انسان اعم از دنيا و آخرت، اساس و زيربناى حياتند و بدون آنها زندگى دچار اختلال مى‌گردد.

دوم: نيازهايى كه انسان در توسعه زندگى و ترميم كاستيها و جبران ناتوانيها ناگزير از رسيدن به آنهاست.

سوم: كمالات زندگى كه حركت انسان را به سوى كيفيتى بهتر و شايسته‌تر و خدايى‌تر هموار مى‌سازد.

ه‌ - سود و زيان واقعى، نه ظاهرى

معيارهاى سنجش در سود و زيان انسان در عرصه‌هاى عمل، فكر و اخلاق متفاوت است و بكارگيرى معيارهاى نادرست مى‌تواند در استنتاج سود و زيان در حوزه زندگى انسان نتايج معكوسى را ببار آورد.

به عنوان مثال اگر با معيار «لذت جويى» احكام الهى، مورد ارزيابى قرار گيرد و يا صرفاً با معيارهاى معنوى احكام دنيايى اسلام تجزيه و تحليل شود بى‌شك نتيجه درستى به دست نخواهد آمد.

انسان هر چند با دقت هم معيارهاى سنجش را بازيابى كند ممكن است در ارزيابى خود نسبت به احكام الهى دچار اشتباه گردد. آنگونه كه قرآن گوشزد مى‌كند:

(وَ عَسىٰ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسىٰ أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ الله يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ‌)١. و در جاى ديگر، انسان را ظلوم و جهول مى‌خواند (إِنَّهُ كٰانَ ظَلُوماً جَهُولاً) [٢] .

گاه انسان در ميان خير و شر و انتخاب راه، مورد آزمايش الهى قرار مى‌گيرد و دچار ابتلا و افتتان مى‌شود (وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ اَلْخَيْرِ فِتْنَةً‌) [٣] .

[١] . بقره، آيه ٢١٦.

[٢] . احزاب، آيه ٧٢.

[٣] . انبياء، آيه ٣٥.