فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٣٧٣ - الف - ضرورتهاى عقلانى

معروف و نهى از منكر و يا براى بيان قدر مشترك چندين عنوان اصلى و اولى فقهى مانند ولايت بر صغار و اقامه حدود و نظاير آن بكار گرفته شده است. و نيز معلوم گرديد كه در ديدگاه فقهاى اهل سنت مبناى فقهى حسبه عنوان امر به معروف و نهى از منكر بوده و در ديدگاه فقهاى شيعه بويژه فقهاى متأخر الزامات عقلى يا شرعى به هر نوع و به هر صورت مبناى فقهى امور حسبى تلقى مى‌گردد.

با وجود اين تفاوت كلى در ديدگاه فقه اهل سنت و فقه شيعه به اين نكته نيز بايد توجه داشت كه ديدگاه فقهاى شيعه نيز در مسأله حسبه يكسان نبوده و برخى چون شهيد اول نيز مبناى فقهى حسبه را امر به معروف و نهى از منكر و يا فيض كاشانى مبناى آن را احكامى چون دو فريضه نامبرده، جهاد و اقامه حدود دانسته‌اند.

براى بررسى مبناى فقهى امور حسبى ناگزير بايد موارد آن را يك به يك مورد بحث قرار داد:

الف - ضرورتهاى عقلانى

يكى از مصاديق بارز تعريف حسبه به گونه‌اى كه در فقه شيعه آمده، آن دسته از امور قربى است كه نياز جامعه بدان از نظر عقلى محرز و عدم رضايت شارع به ترك آن معلوم مى‌باشد و شخص معينى نيز براى تصدى اين امور ضرورى عقلانى در شرع تعيين نشده است. مانند ايجاد مشاغل و اشتغال، توسعه فرهنگى، سياسى و اقتصادى، تعليم و تربيت پيشرفته، شناسايى مستمندان و رسيدگى به امور آنان، برنامه‌ريزى و زمينه سازى جهت اقامه عدالت، مساوات و تحقق بخشيدن به ساير احكام الهى، امور بهداشت و درمان، تعميم مسائل رفاهى، بالا بردن سطح درآمد ملى و استخراج معادن و نظاير آن كه با عنوان خاصى در شريعت ايجاب نشده ولكن با توجه به مقصد كلى اسلام مى‌توان الزامى و فورى بودن اين ضروريات را به كمك عقل استنتاج نمود.

بسيارى از اين امور عمومى و ضرورى مقدمه واجبات شرعى بوده و يا مستقيماً از مستقلات عقلى بشمار مى‌روند و از سوى ديگر چنين امورى در همه جوامع بشرى حتى دولتهاى لائيك و يا الحادى نيز به عنوان ضرورتهاى اجتماعى غير قابل اجتناب تلقى مى‌گردد.