فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٣٥٨ - دوره اول

تقسيم نمود:

دوره اول

اين مرحله كه دوران زندگى ساده جوامع اوليه اسلامى است، روابط اجتماعى و مناسبات مردم با يكديگر و با دولت در اين دوره به صورت يك سلسله اصول و قواعد روشن و ساده تنظيم گرديده بود كه امكان مشاغل و وظايف متعدد براى يك فرد وجود داشت، خلفا خود ضمن پرداختن به مديريت كلان جامعه و رياست همه جانبه دينى و دنيوى گاه به وظايف جزئى‌تر كه در شرع به صورت واجب كفايى براى همگان مقرر گرديده بود عمل مى‌نمودند و مانند يك شهروند عادى به وظايف شهروندى و مسلمانى مى‌پرداختند.

خليفه دوم براى بازرسى آنچه كه در داخل خانه‌ها مى‌گذشت از ديوار خانه متهمان بالا مى‌رفت و به جستجوى عمل خلاف مى‌پرداخت [١] و على (ع) در دوران خلافت خويش، تازيانه به دست در معابرى كه به خاطر گرماى شديد، خلوت بود به گشت‌زنى مى‌پرداخت تا امنيت مالى و جانى مردم در شرايطى كه در خانه‌هاى خود به استراحت پرداخته‌اند تأمين گردد.

در اين دوره حسبه، به صورت انفرادى عمل مى‌شد و به صورت تطوعى و داوطلبانه انجام مى‌گرفت و براى محتسب نيز مقررى خاص و منصبى به نام حسبه و انتصابى به اين عنوان وجود نداشت در حالى كه نظام قضائى كاملاً رسميت يافته و يقين قضات از شئونات خلافت و امامت عامّه محسوب مى‌شد.

اين خود جاى تأمل است كه چرا در عصر پيامبر (ص) و خلفاى راشدين بويژه در دوران خلافت امام على (ع) امر قضاوت به صورت نهاد رسمى حكومتى درآمده و قضات توسط شخص پيامبر (ص) يا خلفا و امام على (ع) تعيين مى‌شدند لكن حسبه در حد وظايف فردى و فريضه عبادى به روال واجب كفايى به عهده مسلمانان نهاده شده

[١] . به عنوان مثال: در يك مورد هنگامى كه خليفه، صاحبخانه را در حال شرب خمر مشاهده نمود وخواست او را مؤاخذه نمايد وى معترضانه گفت: من يك خلاف مرتكب شده‌ام و تو، سه بار خلاف كرده‌اى، نخست تجسس نمودى و دوم از ديوار آمدى نه از در و سوم بدون سلام و اجازه وارد شدى.