فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٣٢٩ - مبحث اول پيشينه و سابقه بحث

ن -

التنظيم المحاسبى للاموال العامه

، تأليف محمود مرسى (معاصر).

افزون بر اين موارد، در لابه‌لاى صفحات و مباحث كتابهاى ديگرى مانند كتاب

نهاية‌الارب فى فنون الادب

، ج ٦، تأليف نويرى (م ٧ [٣] ٣). كتاب

تحريرالاحكام

، تأليف ابن الجماعه (م ٧٣ [٢] ). كتاب

معيدالنعم و مبيدالنقم

، تأليف عبدالوهاب سبكى (م ٧٧ [١] ). كتاب

صبح‌الاعشى فى صناعة الانشاء

، تأليف قلقشندى ج ٥ (م ٨٨١). و

كشاف اصطلاحات الفنون

، تأليف تهانوى و

احياء علوم الدين

، تأليف غزالى مباحثى از حسبه مى‌توان يافت.

همچنين از علماى شيعه نيز كتابهايى در زمينه مباحث حسبه بازمانده كه گرچه اكثر آنها با اسلوب فقهى نگارش نيافته لكن از نظر تاريخى قابل ذكر مى‌باشد.

١.

السياسة السلطانية يا سياسة الملوك

، تأليف احمد بن محمد بن يعقوب بن مسكويه (م قرن پنجم).١

٢.

اخلاق ناصرى

، تأليف خواجه نصيرالدين طوسى (م ٦٧٢).٢

٣.

السياسة المدنيه

، تأليف على بن حسين سعودى (م ٣٤٦).

٤.

سياسة‌الملوك

، تأليف قاسم بن عيسى عجلى (م ٢٢٥).

٥.

سيرالملوك

، تأليف محمد بن على تسترى (م ١١٤١).

٦.

الحسبيه

، تأليف سيد عبدالفتاح حسينى مرعشى.٣

همان‌طور كه يادآورى شد از فقهاى شيعه تنها شهيد اول در كتاب

الدروس

، باب خاصى براى حسبه اختصاص داده است و ساير فقهاى شيعه حسبه را به طور پراكنده و ناپيوسته در ابواب مختلفى چون ولايت بر صغار، اموال مجهول‌المالك، آداب تجارت، امر به معروف و نهى از منكر، جهاد، ولايت فقيه، اجتهاد و تقليد، تسعير، وصيت، حفظ نظام، مصالح عمومى، قضاوت، اقامه حدود و تعزيرات و نظاير آن مطرح نموده‌اند.

[١] . رك: خوانسارى، روضات الجنات، ج ١، ص ٢٥٦ وى را در عداد علماى شيعه نام برده است.

[٢] . رك: شيخ آقا بزرگ تهرانى، الذريعه، ج ٦، ص ١٣.

[٣] . كتابهاى ديگرى هم تحت عنوان سيرالملوك يا السيرة و الملوك آمده؛ رك: همان، ج ١٢، ص ٢٧٨ و ٢٨٢.