حقيقت ناشى از يك انديشه استراتژيك و خط مشى اصولى نبوده است و ازاين‌رو همه فقها، محدثان و مورخان اهل سنت در سيره سياسى خليفه اول و دوم اين نكته را يادآور شده‌اند كه آن دو بر اين امر اصرار مى‌ورزيدند كه اگر در عملكرد ما اعوجاجى ديديد آن را درست نماييد. [١] و گفته مى‌شود مالك و احمد بن حنبل، به خاطر ايستادگى در موضعشان مورد آزار و شكنجه قرار گرفتند. [٢]

در ميان اهل سنت نقطه‌نظرات ديگرى نيز ديده مى‌شود [٣] كه تفصيل آنها موجب اطاله كلام است. اينك برمى‌گرديم و مسأله را از ديدگاه فقهاى شيعه مورد بررسى قرار مى‌دهيم.

شيوه امر به معروف و نهى از منكر از ديدگاه فقه شيعه

اعمال خشونت و قيام مسلحانه تحت عنوان امر به معروف و نهى از منكر به نوعى ديگر در فقه شيعه مورد اختلاف نظر قرار گرفته است، تعدادى از فقها اجراى كامل امر به معروف و نهى از منكر را كه شامل اعمال خشونت و جرح و قتل نيز مى‌گردد از مسؤوليتهاى ويژه امام معصوم (ع) دانسته و در عصر غيبت آن را تعطيل و يا موكول به اجازه نايب امام (ع) در عصر غيبت نموده‌اند و نتيجه اين نظريه نوعى تساهل و تسامح در برابر دولت جائر و اجتناب از خشونت و به‌كارگيرى سلاح در مقابله با مفاسد حكومتى و ستمگرى حاكمان مى‌باشد.

هرچند اكثريت فقهاى شيعه براى فقيه مبسوطاليد، اجراى حدود و قصاص و ساير مجازاتهاى اسلامى را از باب امر به معروف و نهى از منكر واجب دانسته‌اند و كسانى مانند: فيض كاشانى، همه امور عمومى مانند افتا، قضاوت و اجراى حدود را از باب حسبه برعهده فقها نهاده‌اند [٤] لكن اصل تقيه همواره نوعى گريز از درگيرى با حاكمان جائر را به دنبال داشته است و فقهاى شيعه را نيز به تحمل سلاطين جور وادار نموده

[١] . رك: ابن هشام، سيرة‌النبى، ج ٤، ص ٦١١ و ابن سعد، الطبقات، ج ٣، ص ٢٩٣ و ص ٦٧-٧٠.

[٢] . رك: دكتر عبدالحكيم العيلى، پيشين، ص ٢٤٨.

[٣] . رك: شهرستانى، الفصل فى الملل و النحل، ص ١١٦ و ماوردى، الاحكام السلطانيه، ص ٨٦.

[٤] . رك: فيض كاشانى، كتاب الوافى، ج ١٥، ص ٢٥، چ اصفهان و شهيد اول، كتاب الدروس، ص ١٦٥، چ‌سنگى.