فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ١٠٥ - فصل دوم منابع فقهى حقوق عمومى

ايرانيان تا سالها بعد نيز اين مهم را بر عهده گرفتند و على‌رغم آنكه بسيارى از آنان در آيين زردشت باقى مانده بودند، همچنان كارهاى ديوانى را به انجام مى‌رسانيدند و تخصص آنان در اين امر، نفوذ بيگانگان در امور حكومتى مسلمانان را توجيه و مشروع مى‌نمود.

گفته مى‌شود كه اين رويه تا زمان امويان ادامه داشته و خلفاى اموى به دليل تفكر نژادپرستانه و تعصب قومى به بهانه‌اى جنجال‌برانگيز آنان را از اين پست مهم دولتى بركنار و ديوان محاسبات را به اعراب سپردند. [١]

كشمكشهاى متوالى در جريان دست به دست شدن قدرت سياسى در ميان سلسله‌هاى پادشاهان ايران از يك‌سو و جنگهاى گسترده و سختى كه همواره با همسايگان بويژه امپراتورى روم در جريان بوده از سوى ديگر، نشان از آن دارد كه سلاطين ايران باستان براى تأمين چنين هزينه‌هاى هنگفتى ناگزير از گرفتن مالياتهاى كلان و طاقت‌فرسا از مردم بى‌پناه بودند.

افزون بر اين، نظام طبقاتى حاكم بر دوران ايران باستان كه خود نوعى رويه و قانون محسوب مى‌شد، مبين آن است كه سلسله‌مراتب در دولت و نظام ادارى و وضعيت ماليه دولت كاملاً منطبق با نظام تبعيض‌گراى طبقات بوده است و كليه روابط سياسى، ادارى و مالى در چارچوب نظام طبقاتى شكل گرفته و اجرا مى‌شده است و بدين‌ترتيب مناصب بالاى حكومتى و ادارى از آن اشرف و وظيفه پرداخت ماليات و فرمانبردارى و اطاعت محض، وظيفه طبقات زيردست محسوب مى‌شده است. [٢]

مبحث دوم: دوران ايران پس از اسلام

ورود اسلام به ايران بسيارى از معيارهاى سياسى، ادارى و مالى گذشته اين سرزمين نام‌آور را دگرگون ساخت و ضوابط جديدى را در نظام سياسى و نظام ادارى و وضعيت مالى به وجود آورد به همان اندازه كه تاج و تخت كيانى و درفش كاويانى واژگون شد و

وضع مالى و ماليه مسلمانان، ص ١٠٣ و ١٧١.

[١] . رك: عبدالقديم زلوم، الاموال فى دولة الخلافه، ص ٢٧ و محمد المرسى، التنظيم المحاسبى للاموال العامه، ص ٦٤.

[٢] . رك: حسن پيرنيا، پيشين، ص ٣٠.