دوم آنكه: كارى نكرده باشد كه بنده به سبب آن آزاد شود، چون بريدن گوش و بينى او چنانچه در بحث عتق مذكور شد، چه اگر چنين كرده باشد از آن بنده ميراث نمى‌برد. و بنده آزاد كرده از آقا به ولا ميراث نمى‌برد مگر در ولاى داير. و شيخ ابن بابويه فرموده كه: در ولاى عتق بنده آزاد كرده شده از آقا ميراث مى‌برد.

سوم آنكه: از گناهان و جناياتى كه از بنده صادر مى‌شود در وقت آزاد كردن او خود را برى نساخته باشد، چه در اين صورت ميراث نمى‌برد.

چهارم آنكه: ميراث خوارى سواى او نداشته باشد، چه اگر ميراث خوارى داشته باشد ميراث نمى‌برد. و هر گاه به اين شروط مردى بنده‌اى آزاد كند و آن بنده بميرد آزاد كننده از آن بنده ميراث مى‌برد، و اگر آزاد كننده موجود نباشد ميراث بنده تعلّق به اولاد آزاد كننده دارد خواه ذكور باشند و خواه اناث. [١] و اگر اولاد نباشند ميراث او به برادران و خواهران [٢] پدرى و اجداد و جدّات و اعمام و عمّات و اخوال و خالات و اولاد ايشان تعلّق دارد، و خويشان مادرى را در اين صورت ميراث نمى‌رسد. و اگر آزادكننده خويش نداشته باشد خويشان كسى كه آزادكننده را آزاد كرده باشد ميراث از او مى‌برند، و همچنين هرچند بالا روند. و اگر آزادكننده زن باشد خود ميراث مى‌برد، و با عدم او خويشان پدرى ميراث مى‌برند، اما فرزندان آن زن از آن بنده ارث نمى‌برند مگر آنكه فرزندان او خويشان پدرى آن زن باشند. پس در اين صورت به سبب خويشى پدرى زن ميراث مى‌برند. و هر گاه بنده‌اى كنيزى را كه آزاد كرده باشند نكاح كند ولاى اولاد ايشان تعلّق به كسى دارد كه مادر ايشان را آزاد كرده باشد، پس اگر بعد از آزادى مادر ايشان كسى جدّ ايشان را آزاد كند [٣] ولاى اولاد به‌كسى منتقل مى‌شود كه جدّ

______________________________
[١]- بلكه مختصّ به ذكور است و پدر آزاد كننده نيز مى‌برد و مادر او نمى‌برد. (دهكردى، يزدى)

* ارث بردن اولاد اناث خالى از اشكال نيست و مراعات احتياط خوب است. (صدر)

[٢] در اين مرتبه نيز مختصّ به ذكور است، پس خواهران وجدّات نمى‌برند و همچنين عمّات‌و خالات. (دهكردى، يزدى)

[٣] و پدر ايشان آزاد نشده باشد. (دهكردى، يزدى)