آيد [١] پس اگر خواندن فاتحه را فراموش كند و بعد از خواندن سوره قبل از ركوع به يادش آيد فاتحه را بخواند و سوره را معاوده نمايد. و اگر ركوع را فراموش كند و بعد از خم شدن به‌قصد سجود و قبل از سجود به يادش آيد، راست ايستد و ركوع را بجاآورد، و جايز نيست [٢] كه اكتفا به آن خم شدن [٣] كند خواه آن خم شدن به حدّ ركوع رسيده باشد و خواه كمتر از حدّ ركوع باشد و خواه زياده برآن. و اگر دو سجده يا تشهّد اوّل را فراموش كند و بعد از ايستادن و قبل از ركوع به يادش آيد دو سجده و تشهّد را بجاآورد و نماز را به اتمام رساند. و اگر يك سجده را فراموش كرده پس اگر بعد از سجده كه كرده نشسته و طمأنينه [٤] را بجاآورده احتياج به نشستن و طمأنينه ديگر نيست و الّا بنشيند و طمأنينه [٥] و سجده فراموش شده را بجا آورد، و احتياج به سجده سهو نيست [٦].

و اگر پيشنماز در فعلى [٧] از افعال نماز شكّ كند و مأموم او را برفعل آن يا برعدم فعل واقف سازد بر پيشنماز واجب است كه عمل به قول مأموم نمايد [٨] اگرچه مأموم‌

______________________________
[١]- احوط اين است كه از براى هر زياده و نقيصه سجده سهوى بجا آورد. (تويسركانى)

* در صور مذكوره هرچند سجده سهو واجب نمى‌شود از جهت نقصان چون متدارك است لكن ازجهت زياداتى‌كه واقع‌شده بايد سجده سهو را بجا آورد. (دهكردى، نخجوانى، يزدى)

[٢] على الاحوط. (تويسركانى)

[٣] بلكه اگر زياد نمايد در آن خم شدن به قصد ركوع مجزى است بنابر اقوى، اگر زياد نمودن موجب خروج از حدّ ركوع نگردد. (خراسانى)

* اگر فراموش كرد ركوع را در حال قيام و از قيام خم شد براى سجود، امّا اگر بعد از خم شدن به قصد ركوع فراموش كرد ركوع را قبل از رسيدن به حدّ ركوع و رفت به قصد سجود برگردد تا به حدّ فراموشى، يا راست بايستد و برود به ركوع. (مازندرانى)

[٤] بايد هدم نمايد قيام را و سجده فراموش شده را بجا آورده، نشستن و طمأنينه كه پيش بجاآورده فائده ندارد. (كوهكمره‌اى)

[٥] و بعد از آن سجده فراموش شده را بجاى آورد. (خراسانى)

[٦] احوط اتيان به سجده سهو است. (خراسانى)

* مگر از براى قيام بيجا. (دهكردى)

[٧] بلكه در خصوص عدد ركعات. (خراسانى)

[٨] لكن با حصول مظنّه چه در ركعات باشد و چه درافعال، وبدون حصول ظنّ احوط آن كه ف‌به قول مأموم عمل نمايد و نماز را اعاده نمايد ولا سيّما با ظنّ بر خلاف و همچنين مأموم در متابعت امام. (دهكردى)

* اگر از براى امام از قول مأموم ظنّ اطمينانى در اوليين و اوّل درجات ظنّ در اخيرتين حاصل نشود، پس عمل به قول او واجب نيست. (كوهكمره‌اى)

* رجوع امام و مأموم به يكديگر در ركعات است، در افعال ثابت نيست مگر مفيد علم باشد. (نخجوانى، يزدى)