پس اگر فرزندان از عهده خونبها بيرون نتوانند آمد يا چيزى نداشته باشند و برادران يا فرزندان ايشان برآن قادر باشند ايشان مى‌دهند، و همچنين اگر ايشان عاجز آيند اعمام قاتل و اولاد ايشان، و اگر ايشان نيز عاجز باشند اعمام پدر او و اولاد ايشان، و اگر ايشان نباشند اعمام جدّ و اولاد ايشان، و اگر ايشان نباشند آزاد كننده، و اگر او نباشد ضامن جريره، و اگر او نيز نباشد امام مى‌دهد.

و خويشان حاضر و غايب هردو در خونبها شريكند، پس در اين صورت حاكم شرع آن شهر چيزى به حاكم شهر غايب بنويسد كه خونبها را برايشان قسمت كند.

و اگر حاكم شرع در حكم يا در اجتهاد خطا كند خونبها را از بيت‌المال مى‌دهد، و در غير حاكم از روى خطا عاقله او مى‌دهد.

نكته: داعى دولت قاهره نظام ساوجى گويد: كه از استاد خود- اعنى افضل المتاخّرين بهاءالملّة والحقيقة والدين محمّد عاملى طاب‌ثراه- شنيده شد كه روزى نوّاب اعلى- كه هزارجان گرامى فداى نامش باد- در مجلس درس ايشان حاضر شده بودند و بحث عاقله در ميان بوده، نواب اعلى پرسيده‌اند كه: عاقله چه معنى دارد؟ ايشان گفته‌اند كه: عاقله جماعتى‌اند كه هر گاه كسى از روى خطا كسى را بكشد خونبهاى كشته شده را ايشان مى‌دهند، نوّاب اعلى فرموده باشند كه: حكمت در اين چه باشد كه ديگرى كسى را بكشد وجمعى ديگر خونبها بدهند؟ ايشان در جواب گفته‌اند كه: ظاهراً حكمت در اين آن است كه چون ايشان دانند كه هر گاه يكى از خويشان ايشان كسى را بكشد ايشان خونبها مى‌دهند ايشان را نگذارند كه هرزه گردى نمايند و هميشه در محافظت ايشان باشند تا كسى را نكشند. حضرت اعلى فرموده‌اند كه: حكمت در اين، اين خواهد بود كه چون خويشان جُرمانه گناه او را مى‌كشند آن شخص هميشه شرمنده ايشان باشد و ديگر اينچنين كارى نكند

______________________________
[١] قول به قسمت به رأى حاكم به طريق مراتب ارث احوط و اولى است. وليكن هذا آخر ما أوردناه وأردناه والحمدللَّه أوّلًا وآخراً وظاهراً وباطناً. وقد وقع الفراغ منه فى ليلة سلخ شهر رمضان المبارك ١٢٧٥. (تويسركانى)