گشته مانند گرد محو شدند.
٤- و زمانى كه شتران ده ماهه آبستن، بدون چوپان و بى صاحب شده، متروك و فراموش شدند (و حال آن كه موقعى كه شتران به ماه دهم آبستنى داخل شدند صاحبانشان هميشه ملازم آنها شده تا مدت حمل از آنها منفك نمى‌شوند ليكن در روز قيامت از هول، چنين حال نفيسى را فراموش مى‌كنند. جماعت عرب شتران حامله را موقعى كه به ماه دهم حمل داخل مى‌شدند خيلى عزيز داشته شب و روز ملازم آنها شده تا زمان وضع حمل از آنها مفارقت نمى‌كردند و لذا غفلت انسان و اشتغال به نفس مردم را از هول قيامت، به مانند غفلت اعراب از شتران ده ماهه و از بابت مثل بيان مى‌فرمايد).
٥- و زمانى كه حيوانات وحشى روى زمين را، موت درك نموده و ذى حياتى از آنها روى زمين پيدا نشد (ابن عباس) مى‌گويد حشر حيوانات، هلاكت آنها و معدوم شدنشان از روى زمين است).
٦- و زمانى كه درياها تماما خشك شده يك قطره آب در آنها باقى نماند حرارت زمين به شدت زياد شد.
٧- و زمانى كه نفوس (ارواح) با بدنهاى انشاء شده قبلى جفت شده بدنها حيات يافته وارد محشر شدند.
٨- و زمانى كه از دختران زنده به گور سؤال مى‌شود (خداوند تعالى روز قيامت سؤال مى‌كند)
٩- آيا به سبب كدام گناه شما را به قتل رسانيدند.
١٠- و زمانى كه نامه اعمال (بشر) نشر شده، نامه هر شخص به دست خودش داده مى‌شود از خير و شر هر عملى كه از او صادر شده باشد همه را در آن ضبط شده مى‌بيند (كيفيت امر آخرت را نمى‌توان به بشر تفهيم نمود مگر به چيزهايى كه در دنيا با آن مأنوس شده و الفت گرفته است و لذا خداوند تعالى نشان دادن اعمال نوع بشر را در قيامت كه به قدرت كامله خود حفظ مى‌كند به نوشتن در صحيفه‌ها و دادن به دست آنها تعبير مى‌فرمايد).
١١- و زمانى كه آسمان (هواى محيط به زمين) كشف شده و زايل مى‌شود ديگر رطوبت و برودت و برف و باران نشده اوضاع دنيا بر هم مى‌شود.
١٢- و زمانى كه جهنم از براى عاصيان به شدت افروخته مى‌شود.
١٣- و زمانى كه جنت از براى متقيان نزديك شده براى داخل شدن آنها مهيا مى‌شود.
١٤- (همين كه امور سيزده گانه مقدمة الذكر واقع شده قيامت برپا گرديد آن وقت) هر نفس به هر چه كه از خير و شر حاضر نموده دانا شده همه را به طور آشكار مى‌بيند براى صاحبان عمل خير بشارت و براى صاحبان عمل بد حسرت و ندامت حاصل مى‌شود.
١٥- اى (اهل مكه) نازل شدن قرآن را از طرف ما انكار نكنيد، و مجنون گفتن شما به پيغمبر ما (محمد) مردود بوده و گمانتان باطل است قسم مى‌خورم به ستارگان سيار كه در حالت سير خودشان منعكسا به عقب بازگشته و در تحت ضياء آفتاب مستور مى‌شوند (اين ستارگان عبارت از پنج سياره زهره- عطارد- مريخ- زحل- مشترى است كه در سير خود گاهى به عقب برگشته سيرشان در حالت استقامت نمى‌شود از اين جهت اهل هيئت به آنها، متحيره مى‌گويند و به حالت مستوريشان در روشنى آفتاب، احتراق مى‌گويند اگر چه بعضى از آنها (مانند مشترى) مثل آفتاب بلكه خيلى بزرگتر از آفتاب مى‌باشد ولى چون در منتهاى دورى واقع شده است حرارت آفتاب به آن اثر نمى‌كند ليكن بنا به نظر ما به مستور شدنش زير روشنايى آفتاب (احتراق) گفته مى‌شود به سبب بزرگى و نورانى بودن اينها در بين ستارگان، خداوند تعالى به آنها قسم مى‌خورد.
١٦- اى (اهل مكه) نازل شدن قرآن را از طرف ما انكار نكنيد، و مجنون گفتن شما به پيغمبر ما (محمد) مردود بوده و گمانتان باطل است قسم مى‌خورم به ستارگان سيار كه در حالت سير خودشان منعكسا به عقب بازگشته و در تحت ضياء آفتاب مستور مى‌شوند (اين ستارگان عبارت از پنج سياره زهره- عطارد- مريخ- زحل- مشترى است كه در سير خود گاهى به عقب برگشته سيرشان در حالت استقامت نمى‌شود از اين جهت اهل هيئت به آنها، متحيره مى‌گويند و به حالت مستوريشان در روشنى آفتاب، احتراق مى‌گويند اگر چه بعضى از آنها (مانند مشترى) مثل آفتاب بلكه خيلى بزرگتر از آفتاب مى‌باشد ولى چون در منتهاى دورى واقع شده است حرارت آفتاب به آن اثر نمى‌كند ليكن بنا به نظر ما به مستور شدنش زير روشنايى آفتاب (احتراق) گفته مى‌شود به سبب بزرگى و نورانى بودن اينها در بين ستارگان، خداوند تعالى به آنها قسم مى‌خورد.
١٧- قسم به شب زمانى كه پشت كرده مى‌رود.
١٨- و قسم به وقت صبح زمانى كه مى‌دمد و نورانيتش ظاهر مى‌گردد (چون با طلوع صبح، زوال غم و كدورت با نسيم روح افزا ملازم است لذا نفس كشيدن براى طلوع صبح مجاز قرار داده شده).
[توضيح: بعد از آن كه خداوند تعالى در آيات پيشين قسم ياد فرمود، ضمن آيه آتى الذكر آنچه را كه بدان قسم خورده شده بيان مى‌فرمايد.] ١٩- در حقيقت اين قرآن سخنى است كه از طرف ما به وسيله رسول عزيز و مكرم (جبرئيل) (به محمد) نازل شده بنا به امر ما آن را به قلب محمد نازل نموده است (تحقيق ملك و جبرئيل قبلا در چندين مقام ذكر شده است).
٢٠- همان (جبرئيل) داراى منتهاى قوت در علم بوده و نزد خداوند صاحب عرش، داراى قرب و منزلت اعلى مى‌باشد.
٢١- چون جبرئيل صاحب علم بلكه علم محض است لذا بين انبياء مطاع بوده و از هر خطايى در امان مى‌باشد (جز علم چه چيز مى‌تواند مطاع شده از خطا در امان باشد؟).
٢٢- و باز قسم مى‌خورم به آنچه كه قبلا ذكر شد اين صاحب شما (محمد) كه او را به شما پيغمبر فرستاده‌ام مجنون نيست شما در نسبت دادن جنون به او در خطاى بزرگى هستيد.
٢٣- در حقيقت محمد، جبرئيل (روح- علم) را كه در افق بلند و اعلا و دور از هر دسترسى براى او ظاهر شده بود ديده و عزم تحصيل او كرد ما نيز با او مطابق نيتش رفتار كرده او را مملو از روحانيت كرديم و فضل و كمالات را در او به اتمام رسانيده از طرف خودمان او را براى شما نوع بشر پيغمبر قرار داديم اكنون هر علمى كه مى‌خواهيد از او بپرسيد.
٢٤- در اين صورت (محمد) در دادن امور غيب به شما از روى گمان نمى‌گويد، در هر خبرى كه مى‌دهد صادق است پس چرا از او قبول نمى‌كنيد.
٢٥- اين قرآن گفتار ما است، گفتار شيطان رانده شده از درگاه ما نيست تا آن را قبول نكنيد.
٢٦- پس، از قرآن چرا عدول مى‌كنيد؟ و كجا مى‌رويد؟ قرآن امر به توحيد مى‌كند شما توحيد را ترك كرده قائل به شرك مى‌شويد اين قرآن جز تذكار و نصيحت براى عالميان نيست.
٢٧- قرآن براى هر كه از شما خواهد كه به دين اسلام داخل شده رفتار به عدالت و راستى را براى خود شعار قرار دهد پند و نصيحت است و الا براى منكرين چگونه ممكن است كه نصيحت و موعظه باشد.
٢٨- قرآن براى هر كه از شما خواهد كه به دين اسلام داخل شده رفتار به عدالت و راستى را براى خود شعار قرار دهد پند و نصيحت است و الا براى منكرين چگونه ممكن است كه نصيحت و موعظه باشد.
٢٩- استقامت و عدالت را شما نمى‌خواهيد مگر اين كه خداوند تعالى تربيت دهنده عالميان خودش بخواهد و بنا به تمايل به سوى حق به شما توفيق دهد تا اين كه داخل دين اسلام شده استقامت و عدالت را تحصيل نمائيد.