متفقا در دين اسلام موحد بودند (بعد از ادريس پيغمبر، اختلاف افتاده، بت‌پرستى ظاهر گرديد) بعد از آن اختلاف، خداوند تعالى پيغمبران معروفى فرستاد (نوح و انبياء خلف او) خداوند تعالى آن پيغمبران را بشارت دهنده رحمت خود و ترساننده از عذاب فرستاد و با آن پيغمبران كتاب به حق فرستاد، تا بين مردم در امورى كه مورد اختلاف مى‌باشد، حكم كرده و آنان را به طرف حق دلالت نمايد (خداوند تعالى براى حكم كردن، كتاب خود را ميزان قرار داد، نه پيغمبر را) در حق اختلاف نكردند مگر اشخاصى كه كتاب داشتند (و حال آن كه بعد از دادن كتاب، بين اهل كتاب نبايد اختلاف پيدا شود) و در آن كتاب، با وجود دلائل آشكار و برهان متقن به حقانيت آن دين، باز هم اختلاف كردند. به سبب ظاهر شدن و شيوع ظلم و فساد و بى‌انصافى در بين آنها اين اختلاف از آنها ناشى شد، اشخاصى را كه به خداوند تعالى ايمان آوردند خداوند تعالى به طرف حقى كه در آن اختلاف كردند، هدايت فرمود. اين هدايت كردن به اذن و اراده خداوند تعالى مى‌باشد. هر كه را مشيت و اراده الهى باشد، به راه مستقيم هدايت مى‌كند تا اين كه با طى آن راه به حق واصل شود (حقى كه در آن اختلاف شده است، عبارت از توحيد است. براى انسان لازم است كه خداوند تعالى را يگانه دانسته و به او شريك قرار ندهد، در جميع امور و اعمال دنيا و آخرت، شخص بايد از خداوند تعالى استعانت بجويد. اگر كسى در هر عمل غير از خداوند تعالى به ديگرى توجه كند، آن شخص مشرك است).
٢١٤- اى ايمان آورندگان به قرآن (و اى جهانيان) آيا چنين گمان مى‌كنيد، بدون صرف زحمت و مشقت به صرف ايمان آوردن به بهشت داخل خواهيد شد (به مؤمنين امم قبل از خودتان نگاه كنيد كه در دنيا چقدر زحمات و مشقات كشيده، به بلاهاى خداوند تعالى صبر كردند. به سبب اعمال نيك آنها به جنت داخل شده‌اند) احوال آن امم و پيغمبران كه قبل از شما در گذشته‌اند، هنوز به شما نرسيده، بايد منتظر رسيدن اخبار آنها باشيد. خبرهاى آنها اين است كه ذكر مى‌شود: در دنيا به آنها فقر و تنگدستى رسيده و مبتلا به ناخوشى و ترس و انواع و اقسام بلا شده و به سبب نزول بلاهاى گوناگون، هميشه در حركت شدند (هم چنان كه از زلزله، مردم در حركت مى‌شوند) هيچ استقرار و راحتى براى آنها نبود، به اين حالات صبر كردند تا آنجا كه پيغمبر و اشخاصى كه ايمان آورده بودند، نصرت و كمك الهى را آرزو كرده گفتند: چه وقت نصرت و كمك به ما خواهد رسيد تا از اين بلايا نجات پيدا كنيم. خداوند تعالى به آنها فرمود: خبر دار شويد، كمك خداوند تعالى نزديك است به شما برسد و شما را از بلايا خلاص بكند) (خداوند تعالى به وعده خود وفا كرده آنها را از بلايا خلاص نمود. چنانچه از قصص نوح و ابراهيم و موسى و ساير انبياء معلوم است: اى ايمان آورندگان به قرآن، شما هم بايد در راه دين به هر قسم بلا و مصيبت صبر كرده و بيرق دين اسلام را بلند گردانيد: هيچ دين و ملتى ترقى نمى‌كند مگر اين كه مؤمنين زحمت كشيده به بلايا و محن صبر كنند: به استراحت طلبى عمود دين قائم نمى‌شود. هر ملتى كه راحت طلب شد و نفس خود را در راه دين براى قبول مشقت وادار نكرد، از آن ملت اميد ترقى نمى‌توان داشت).
[توضيح: ضمن آيه آتى الذكر سؤال مى‌شود كه از چه چيزى انفاق شود اما خداوند تعالى محل انفاق و احسان را بيان مى‌فرمايد تا مردم بدانند كه انفاق از هر چيز ممكن است سؤال كردن محل انفاق و احسان لازم است فرمايد:] ٢١٥- يا محمد! از تو سؤال مى‌كنند: در راه خداوند تعالى چه چيزى احسان و انفاق كنند، يا محمد! به آنها بگو هر چه از مال خود به پدر و مادر و به اشخاصى كه در نسب به شما نزديكند و به يتيمان و فقرا و مسافرين (آنهايى كه در بين راه، مخارجشان تمام شده ولى در ولايت خود صاحب ثروت بوده و دستشان به آن نرسد) انفاق كنيد روا است: هر عمل خيرى كه از شما صادر شود، خداوند تعالى به آن عمل عالم است و جزاى آن را به شما خواهد رسانيد.
٢١٦- جهاد با مشركين براى شما مقرر و واجب گرديد ولى براى نفس شما جهاد كردن سنگين و پر مشقت است. اما رجاء و اميد داشته باشيد به اين كه چيزى را كه پر مشقت دانسته و ناگوار مى‌دانيد آن چيز ممكن است كه براى شما خير باشد (امر جهاد را ناگوار مى‌دانيد، اما به عاقبت آن عالم نيستيد. شما نفع شخصى را در نظر داريد، ولى در جهاد نفع عمومى هست. شخص عاقل منفعت شخصى را بر منفعت عموم ترجيح نمى‌دهد) و رجاء و اميد داشته باشيد، چيزى را كه دوست داشته باشيد، ممكن است كه آن چيز براى شما شرّ باشد (ترك جهاد را دوست مى‌داريد ولى آن وقت دشمن به شما غالب شده زير دست مى‌شويد شرّى بدتر از ذليل شدن در دست دشمن نيست) براى خير و شرّ شما خداوند تعالى عالم است و حال آن كه شما عالم نيستيد. پس به حكم خداوند تعالى بايد اطاعت كنيد.
٢١٧- يا محمد! از ماههاى حرمت‌دار و جهاد كردن در آن ماهها از تو سؤال مى‌كنند (ماههاى محرم، چهار ماه ذى الحجه و ذى القعده و محرم و رجب است كه در آن ماهها جنگ كردن حرام است) بگو يا محمد! جنگ كردن در ماههاى حرمت‌دار امر بزرگ و گناه مى‌باشد.
در ماههاى مذكور جنگ كردن مردم را از آمد و شد به حج مانع مى‌شود و مانع شدن مردم از حج كفر به خدا است. اما مانع شدن از دخول به مسجد الحرام و اخراج مردم مسجد الحرام از محلهاى خود در فساد و حرمت نزد خداوند تعالى از جنگ كردن در ماههاى اربعه بزرگتر است (يعنى يا محمد قريش، تو و صحابه تو را از مكه خارج ساخته و نفى بلد كردند اين كار از جنگ در ماههاى حرام نزد