براى امتحان يوسف از طرف خود رؤيا طرح نموده به همديگر گفتند رؤيايى درست كرده اين غلام (عبرى) را امتحان كنيم بعد از اين تمهيد نزد يوسف آمده گفتند ما رؤيايى ديده‌ايم آن را تعبير كن، يوسف گفت رؤيا را بگوئيد): يكى از آن دو نفر (ساقى) گفت خود را به رؤيا در باغى ديدم (و در شاخه انگورى سه خوشه انگور ديدم) و آن سه خوشه انگور را فشرده براى پادشاه شراب درست كردم.
ديگرى (خباز) گفت خود را به رؤيا ديدم كه روى سرم (در طبق) نانى مى‌برم مرغان از آن نان قاپيده بردند، به ما تأويل و تعبير اين خواب را خبر بده در حقيقت ما تو را در تعبير خواب از علماى خوب مى‌بينيم از روى حقيقت تعبير خواب ما را بيان كن.
٣٧- (چون بناى تعبير خواب عموما روى ظن و گمان است يوسف قبل از بيان تعبير خواب از علم نبوت براى آنها بيان نمود تا آنها گمان نكنند كه يوسف هم خواب آنها را روى ظن و تخمين بيان و تعبير مى‌كند و ممكن است واقع شود و يا نشود. بلكه بدانند كه تعبير او روى علم و يقين بوده يقينا واقع خواهد شد، معنى آيه چنين است كه فرمايد،: يوسف گفت تا طعام و روزى مقدر شما كه از خانه‌هايتان مى‌آيد نيامده به شما خبر مى‌دهم اين علمى است كه خداوند تعالى به من تعليم فرموده تعليم اين علم به من از طرف خداوند تعالى به اين سبب است كه من آئين و مذهب قوم و جماعتى را كه به خداوند تعالى ايمان نياورده به آخرت كافر شده‌اند ترك كرده‌ام.
٣٨- تابع آئين پدران خويش ابراهيم و اسحاق و يعقوب شده‌ام ما را نسزد كه چيزى به خداوند تعالى شريك قرار دهيم هيچ وقت من شخصا همچنين آباء و اجدادم به خداوند تعالى شريك قرار نداده‌ايم، اين قسم اعتقاد به توحيد براى ما پيغمبران و ساير خلق فضل و رحمت الهى است هر شخص موحد شود رحمت الهى شامل او شده نجات پيدا خواهد نمود. لكن اكثر مردم به اين فضل و رحمت خداوند تعالى شكر گزار نشده به خداوند تعالى شريك قرار مى‌دهند (حضرت يوسف به طورى كه آيه شريفه خبر مى‌دهد ابتدا آنها را از بت پرستى نهى كرده سپس به تعبير خواب آنها شروع مى‌كند).
٣٩- اى دو ياران زندان من (ساقى و خباز) آيا براى معبودان متفرق (از سنگ و برنج و آهن و شيشه بزرگ و كوچك) عبادت كردن بهتر است؟ يا به خداوند يگانه كه ثانى نداشته و هيچ احدى نتواند بر او غالب شود و همه تحت قدرت او مقهور و مغلوبند. كدام بهتر است؟
٤٠- (سپس عجز بتها را بيان كرده فرمود) به غير خداوند تعالى عبادت نمى‌كنيد جز چيزهايى كه شما و آباء و اجداد گذشته شما به آنها نام معبود گذاشته‌ايد شما عبث به آنها عبادت مى‌كنيد زيرا آنها فاقد حقيقت هستند خداوند تعالى براى معبود قرار دادن آنها دليل و حجتى نفرستاده است، مطالبى است كه خود ساخته و پرداخته‌ايد، چگونه ممكن است بر آنها عبادت نمود. در امر دين و عبادت فرمانروايى خاص خداوند تعالى است به چيزى كه خداوند تعالى اذن نداده نمى‌توان پرستش نمود (بعد از آن امر خداوند تعالى را بيان مى‌كنم) خداوند تعالى امر و مقرر فرموده كه بايد منحصرا به ذات مقدس واجب الوجود او پرستش كنيد عبادت منحصر به خدا و عدم شرك به او دين محكم است، و ليكن اكثر مردم بر آن عالم نيستند.
٤١- اى دو ياران زندان من تعبير خواب شما چنين است- اما يكى از شما (يعنى ساقى) بعد از سه روز از زندان خلاصى يابد همانطور كه قبلا ساقى پادشاه بود باز ساقى شود و اما ديگرى كه (خباز) است بعد از سه روز او را از زندان بيرون آورده به دار كشيده به قتل مى‌رسانند. مرغان از كله سر او مى‌خورند (آنان به شنيدن اين جواب از يوسف گفتند ما در خواب هيچ چيز نديده بوديم بلكه با تو شوخى و مزاح مى‌كرديم يوسف به آنها جواب داده گفت) آن امرى كه درباره آن از من سؤال كرده خبر گرفتيد حكم آن از طرف خداوند تعالى قطعى و تمام شده همان طور كه به شما خبر دادم واقع خواهد شد چه خواب ببينيد چه نبينيد.
٤٢- يوسف به يكى از دو نفر به آن شخص (ساقى) كه نجات خود را بنا به گفته يوسف ظن و گمان كرده ولى يقين نكرده بود گفت مرا نزد مربى خويش (پادشاه) ياد كرده از براى من شفاعت بكن بگو غلام عبرى مدت زمانى است كه محبوس شده و قصه مرا به او بيان كن تا از اين محنت باز رهاند (ساقى و خباز را بعد از سه روز از زندان بيرون آمده ساقى را به منصب سابق خويش و خباز را به قتل رسانيدند) شيطان بعد از خلاصى ساقى از زندان يادآورى مطلب را نزد پادشاه از ياد او برده يوسف در زندان ماند.
يوسف در زندان بين سه الى نه سال ماند (در اين مدت زليخا باعث زندان ماندن يوسف بود هر چند وقت يك مرتبه از يوسف احوال مى‌گرفت كه آيا به مطلبى كه گفته‌ام راضى است يا نه؟ براى عدم رضايت او به ماندن او در زندان تأكيد مى‌كرد و اگر براى پادشاه ديدن خوابى پيش نيامده بود يوسف در زندان مى‌ماند ولى خداوند تعالى مشيت ديگرى درباره يوسف داشت) (شبى پادشاه مصر خواب ديد هفت گاو چاق و هفت گاو لاغر از نهر خارج شدند هفت گاو لاغر هفت گاو سمين و چاق را بلع نموده فرو بردند بعد از آن هفت سنبل تازه و سبز و هفت سنبل خشك ديد سنبلهاى خشك به سنبلهاى تازه پيچيده به آنها غالب شده آنها را خشكانيده فانى نمودند در نهايت اضطراب از خواب برخاسته علماء و معبرين را طلب نموده تعبير خواب را از آنها خواست چنان كه خداوند تعالى ضمن آيه كريمه زير خبر مى‌دهد.
٤٣- پادشاه علماء و معبرين را طلب نموده گفت من به رؤياى هفت‌