انصار) و كسانى كه به ايمان آورندگان قبلى به نحو نيكو تابع شده ايمان آوردند، خداوند تعالى از آنها راضى و خشنود است و بدين سبب خداوند تعالى به آنها نعم دين و دنيا را تمام نمود آنها هم از خداوند تعالى راضى شدند براى آنها در آخرت چندين باغات كه از زير درختان و قصور آنها نهرها جارى مى‌شود آماده نموده است در آن باغات هميشه بوده هيچ وقت از آنجا خارج نخواهند شد رسيدن به اجر و ثواب بزرگ همين است.
١٠١- يا محمد آگاه باشيد جماعاتى از اعراب كه اطراف مدينه‌اند (قبايل جهينه و اسلم و اشجع و غفار همچنين بعضى از اهل مدينه) منافق هستند، در نفاق نهايت ماهر بوده به حد كمال رسيده‌اند (يا محمد) تو، به آن منافقين عالم نيستى عالم به آنها ما هستيم البته به آنها در دنيا دو عذاب مى‌كنيم به مالشان نقصان رسانده به جانشان بلا مى‌رسانيم) بعد از آن آنها را مرگ درك كرده در آخرت به سوى عذاب بزرگ برگردانده مى‌شوند.
[توضيح: از متخلفين غزوه تبوك سه نفر ابو لبابه و اوس بن ثعلبه و ديعة بن حزام بعد از رحلت رسول اكرم صلّى اللَّه عليه و آله به ميدان جنگ از عمل خود نادم گشتند همين كه شنيدند رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله بر مى‌گردد خودشان را به ستون مسجد بستند رسول خدا كه به مسجد داخل شدند دو ركعت نماز بجا آوردند (عادت رسول اكرم بر اين بود هر گاه از سفر مراجعت مى‌فرمودند اول داخل مسجد شده دو ركعت نماز بجا مى‌آوردند) بعد از آن احوال آن سه نفر را جويا شدند گفتند كه آنها قسم خورده‌اند خود را از ستون باز نكنند تا تو آنها را بخشيده باز كنى رسول خدا فرمود من آنها را باز نمى‌كنم تا خداوند تعالى درباره آنها حكم نازل فرمايد، آيه شريفه زير درباره آنها نازل شده رسول اكرم آنها را از ستون باز كرد آنها عرض كردند يا رسول اللَّه ما اموال خود را از تو مضايقه كرديم الحال هر قسم ميل دارى اموال ما را در راه خداوند تعالى صرف كرده ما را پاك كن فرمود در اين باره من از طرف خداوند تعالى مأمور نيستم بعد آيه دوم نازل شد. اين است آيات:] ١٠٢- از متخلفين غزوه تبوك چند نفر هستند (اشخاص مذكور فوق) كه به گناهان خود اعتراف نموده (خود را به ستون مسجد بستند) گناهان خود را با عمل صالح مخلوط به هم نمودند البته بعد از توبه، خداوند تعالى توبه آنها را قبول مى‌كند در حقيقت خداوند تعالى اشخاص توبه كننده را بخشيده به آنها رحم كننده است.
١٠٣- يا محمد سه نفرى كه مالهاى خود را آورده از تو استدعا كردند كه در راه خداوند تعالى صرف كنى مصرف تمام اموال لازم نيست زكاة آنها و غير آنها را بگير تا به سبب زكاة ايشان را از گناه پاك و پاكيزه كنى (يا محمد)! در موقع اخذ زكاة به آنها دعا كن در حقيقت دعاى تو براى آنها موجب آرامش خاطر است (به موجب اين آيه بايد در برابر صدقه و احسان اشخاص دعا كرد و اظهار رضايت نمود) خداوند تعالى توبه آنها را شنيده به قلب آنها عالم است كه از روى حقيقت توبه كرده‌اند يا نه.
١٠٤- آيا توبه كنندگان نمى‌دانند كه در حقيقت خداوند تعالى از بندگان خود توبه را قبول مى‌كند تا به خلوص نيّت توبه نمايند خداوند تعالى از مال آنها زكاة اخذ مى‌كند، وجوب زكاة به حكم خداوند تعالى مى‌باشد در حقيقت خداوند توبه را قبول كرده به بندگان خود رحم كننده است.
١٠٥- (يا محمد) بگو به منافقين هر عملى كه بخواهيد انجام دهيد هيچ يك از اعمال شما مخفى نمى‌ماند خداوند تعالى و پيغمبر او و مؤمنين به اعمال شما مطلع شده مى‌بينند. و بعد از آن موت شما را درك كرده به طرف خداوند تعالى كه عالم به حاضر و غايب مى‌باشد بر مى‌گرداند و اعمال مكتسبه دنيا را به شما خبر داده جزاى آنها را به شما مى‌رساند.
١٠٦- جماعت ديگر از منافقين كه به جنگ تبوك حاضر نشده‌اند هستند كه امر آنها نامعلوم مانده و به مشيت خداوند تعالى موقوف مى‌باشد يا آنها را عذاب مى‌كند (اگر توبه نكنند و در گناهان باقى بمانند) يا اين كه توبه آنها را قبول كرده از گناهان مى‌گذرد (اگر توبه كنند). خداوند تعالى به احوال جميع مخلوق عالم است از روى حكمت به توبه كنندگان ثواب داده و به آنهايى كه توبه نكنند عذاب مى‌كند.
[توضيح: رسول اكرم صلّى اللَّه عليه و آله در اول هجرت كه به مدينه وارد شدند در حوالى مدينه در محله (بنى عمرو بن عوف) مسجد قبا را بنا كرده آنجا نماز خواندند تمام جماعات آنجا ايمان آورده، و امرشان رونق يافت نزديكى آنها جماعتى از نسل بنى غنم بن عوف در دين يهود بودند رئيس آنها (ابو عامر) راهب به رسول اكرم صلّى اللَّه عليه و آله خيلى عداوت نمود در تمام جنگهاى رسول اكرم صلّى اللَّه عليه و آله با اهل مكه، ابو عامر با اهل مكه كمك شده به جنگ رسول خدا آمده همين كه رسول اكرم مكه را فتح نمود ابو عامر فرار كرده به شام رفت و قصد داشت كه از آنجا نزد قيصر روم رفته از او كمك گرفته رسول خدا را به قتل رسانده مدينه را خراب كند.
جماعت بنى غنم ابن عوف مسجدى بنا كرده و اظهار اسلام نموده كفر و نفاق خود را كتمان نمودند و در صدد بودند كه رسول اكرم را دعوت كنند تا در آن مسجد نماز بخواند سپس ابو عامر را از شام آورده آئين و دين قديم خود را آشكار سازند و با ابو عامر در آن مسجد به طريقه خودشان نماز بخوانند و بدين ترتيب فضيلت مسجد را باطل ساخته بگويند كه مسجد شما فضيلتى ندارد زيرا پيغمبر شما در مسجد ما يهوديان نماز خوانده است و بدين سخن بين مسلمين تفرقه اندازند بدين قصد حضور رسول خدا آمده خواهش كردند يا رسول اللَّه بايد به مسجد ما بيايى نماز بخوانى رسول خدا فرمودند به تدارك سفر مشغولم (در موقع رفتن به غزوه تبوك اين امر اتفاق افتاد) در مراجعت از سفر در مسجد شما نماز مى‌خوانم، همين كه رسول خدا از سفر مراجعت فرمود و خواست در آن مسجد نماز بخواند آيه شريفه زير نازل شده رسول اكرم را از رفتن به آنجا و خواندن نماز نهى فرمود، معلوم شد كه قصد آنها از بناى مسجد تفرقه انداختن بين مسلمين بوده و بناى مسجد براى خداوند تعالى گذاشته نشده بلكه از روى كفر و نفاق مى‌باشد چنانچه ضمن آيه شريفه بيان مى‌شود.] ١٠٧- (يا محمد) مقصود (جماعت غنم بن عوف) از بناى مسجد ضرر زدن به مسلمين مى‌باشد تا به كفر و نفاق قوت داده بين مسلمين تفرقه بيندازند (هر وقت اهل قبا بگويند كه مسجد ما فضيلت دارد زيرا رسول اكرم اينجا نماز خوانده آنها هم جواب گويند كه آن مسجد فضيلت ندارد زيرا اگر فضيلت داشت رسول خدا با آن كه ما به دين او داخل نشده‌ايم در مسجد ما نماز نمى‌خواندند) بعد از بناى مسجد براى مساعدت آن شخص (ابو عامر راهب) كه سابقا در موقع‌