٢٣- يا محمد! آيا نمى‌بينى (يعنى اين اشخاص را ببين كه چگونه خود اهل توراة هستند، ولى همين كه به احكام توراة دعوت مى‌شوند، قبول نمى‌كنند). كسانى را كه به آنها نصيب و حصه بزرگى از توراة داده شده است (عالمين توراة) وقتى كه به سوى توراة كتاب خدا دعوت مى‌شوند تا ميان آنها حكم كند، ولى يا محمد! پس از دعوت تو جماعتى از علماء توراة از حكم آن اعراض كرده، قبول نمى‌كنند. يهوديان طايفه‌اى هستند كه عادت آنها هميشه اعراض از حق است.
٢٤- سبب اعراض يهوديان از حكم توراة از اين جهت است كه يهوديان اعتقاد دارند و گويند كه آتش جهنم به ما نرسد. مگر چند روز معدود. و بعد از آن از جهنم خارج شده، از عذاب خلاص مى‌شويم. آباء و اجداد ما پيغمبران هستند كه براى ما شفاعت مى‌كنند. آنها در دين خود دروغ مى‌گويند. سخنان افترا آميز آنها را در دين مغرور كرده است (يهوديان مى‌گفتند: آباء و اجداد ما پيغمبران هستند و آنها براى ما شفاعت مى‌كنند اين گفته افترا بوده دروغ مى‌باشد) كيست كه بدون اذن الهى شفاعت كند؟.
٢٥- احوال يهوديان زمانى كه آنها را براى حساب روزى كه در وقوع آن هيچ شك و شبهه نيست (روز قيامت) جمع كنيم، چگونه خواهد بود؟ در آن روز به وعده‌ها وفا شده و به هر كس نتيجه آن چيزى كه در دنيا كسب كرده، داده مى‌شود. و به آن نفوس هيچ وقت ظلم نشده، و نتيجه اعمال به آنها خواهد رسيد (اين آيه شريفه اعتقاد يهوديان را كه مى‌گفتند: به ما عذاب نخواهد شد، رد كرده و براى مسلمين هم تلقين اعتقاد مى‌كند، و بايد مسلمين اعتقادشان را از قرآن شريف اخذ كنند).
[توضيح: خاتم انبياء صلّى اللَّه عليه و آله بعد از فتح مكه به اصحاب وعده فرموده كه بعد از من مملكت فارس و روم را فتح مى‌كنيد اشخاص منافق و يهوديان استهزاء كرده گفتند فتح روم و فارس ادعاى بزرگى است آن وقت اين آيه شريفه نازل شد.] ٢٦- بگو يا محمد! خدايا مالك جميع ملكها هستى، هر كه را خواهى سلطنت و پادشاهى مى‌دهى و از هر كه بخواهى سلطنت را جبرا و قهرا ميستانى (سلطنت را از عجم منتزع به عرب منتقل مى‌كنى) عزيز مى‌كنى، هر كه را خواهى و ذليل مى‌كنى، هر كه را خواهى رساندن خير به دست تو است، به رساندن خير به هر كسى قادر هستى، در حقيقت تو، به هر چيز قادر بوده و چيزى از قدرت تو نمى‌تواند خارج شود.
٢٧- از علائم قدرت تو اين است كه شب را به روز داخل مى‌كنى (دخول شب به روز عبارت از كوتاهى شب و درازى روز است) و همچنين روز را به شب داخل مى‌كنى (كوتاه بودن روز و بلندى شب) چون علل بلندى و كوتاهى شب و روز را خداوند تعالى به خودش نسبت مى‌دهد) زنده را از مرده (حيوان را از نطفه) و مرده را از زنده (نطفه را از حيوان) پديد مى‌آورى، هر كه را خواهى در بهاى نعمت را به رويش باز و روزى بى‌حساب مى‌دهى احدى نمى‌تواند به تو اعتراض كند.
٢٨- نبايد اهل ايمان مؤمنين را رها كرده، از كافران دوست بگيرند.
بايد مؤمنين همديگر را دوست بدارند. هيچ وقت دوست داشتن كفار جايز نيست. هر كس كفار را دوست بدارد از دوستى خداوند تعالى بر كنار است كفار را هيچ وقت نمى‌توان دوست گرفت مگر آن كه از آنها خوفى داشته باشيد، و به سبب خوف مى‌توانيد به ظاهر دوستى بكنيد. خداوند تعالى شما را از عذاب خود مى‌ترساند. بايد از خداوند تعالى ترسيده، بدون جهت كفار را دوست نداشته باشيد.
برگشت جميع مخلوقات به طرف خداوند تعالى است، بايد از عذاب او ترسيد.
٢٩- بگو يا محمد! اى مؤمنين، هر چه در دل پنهان سازيد (محبت كفار را) و يا آشكار كنيد، خداوند تعالى عالم است. بلكه خداوند تعالى به هر چه كه در آسمانها و زمين است، عالم مى‌باشد. و بر همه چيز قادر و توانا است (از جمله به عذاب دادن شما از بابت دوست داشتن كفار).
٣٠- روز قيامت، روزى است كه هر كس اعمال خير صادره را پيش روى خود حاضر و موجود مى‌بيند (آن وقت بعد از يأس، شادى زياد براى او دست مى‌دهد) همچنين هر كس هر عملى از گناه و معصيت به عمل آورده باشد، در روز قيامت پيش روى خود حاضر و موجود مى‌يابد (آن وقت در حال يأس، بيشتر بر يأسش افزوده و منتها درجه غم و غصه براى او حاصل مى‌شود) آن وقت آن گناهكار دوست دارد، اى كاش بين او و عمل قبيحش مسافت بعيدى جدايى بود، تا آن را نمى‌ديد. خداوند تعالى شما را از عذاب خود مى‌ترساند، تا اعمال قبيحه را ترك كنيد. خداوند تعالى به بندگان خود مهربان مى‌باشد. آنها را ترسانيده، علم و قدرت خود را براى آنها بيان مى‌كند. تا به خداوند تعالى معرفت رسانده، و رضايت او را تحصيل و از عذاب الهى در امان باشند.
[توضيح: مشركين مى‌گفتند ما به خداوند تعالى محبت داريم و او را دوست مى‌داريم به بتها از اين جهت عبادت مى‌كنيم كه ما را به خداوند تعالى نزديك گردانند در اين مورد آيه شريفه زير نازل شد.] ٣١- يا محمد! بگو به مشركين اگر خداوند تعالى را دوست مى‌داريد، به من تابع شويد زيرا كسى كه خداوند تعالى را دوست مى‌دارد، به پيغمبر او تابع مى‌شود. در آن صورت، خداوند تعالى نيز شما را دوست داشته و گناهان شما را مى‌بخشد. خداوند تعالى گناهان بندگان را بخشيده و به آنها رحم كننده است.
٣٢- بگو يا محمد! به خداوند تعالى و رسول او محمد صلّى اللَّه عليه و آله اطاعت كنيد. اگر اطاعت نكرده و اعراض كنند، در حقيقت خداوند تعالى اشخاص كافر را دوست نمى‌دارد و اشخاصى را هم كه خداوند تعالى دوست ندارد، كافر و در عذاب خواهند بود.
[توضيح: آيه زير و آيات بعدى مقدمه احوال عليه مخدره حضرت مريم و حضرت عيسى عليه السّلام مى‌باشد.] ٣٣- در حقيقت خداوند تعالى آدم و نوح و خانواده ابراهيم و عمران را از مخلوقات جهانيان برگزيد و آنها را به ساير مخلوق موجود در زمان خود تفضيل داد.
٣٤- اشخاص مذكوره در آيه بالا همه فرزندان همديگر بوده و از آدم به بعد بعضى آنها از بعض ديگر به وجود آمده‌اند خداوند تعالى سخنان مردم را شنيده و مى‌داند چه اشخاصى را براى نبوت و رسالت انتخاب كند.
[توضيح: حنه دختر فاقوز عيال عمران و مادر حضرت مريم اولاد نداشت روزى زير سايه درختى نشسته تماشا مى‌كرد ديد كه روى درخت پرنده‌اى به بچه خود طعام مى‌دهد حنه از اين امر متأثر شد و از خداوند تعالى در خواست اولاد كرد خداوند تعالى هم دعاى او را قبول كرد و به او اولاد كرامت نمود بعد از حاملگى گفت من نذر كردم اولاد شكم خود را نذر بيت المقدس نموده و خدمتكار بدهم و منظورش از اين نذر اين بود كه اولاد موجود بطن ذكور باشد زيرا خدمتگزاران بيت المقدس از طايفه ذكور مى‌بودند ولى خلاف آرزويش عمل آمد و دخترى از او به وجود آمد چنانچه خداوند تعالى خبر مى‌دهد.] ٣٥- زمانى كه عيال عمران مادر مريم گفت: پروردگارا من عهد كردم اين بچه شكم خود را از هر عملى آزاد كرده، و به بيت المقدس خدمتكار بدهم، و اين نذر را از من قبول كن، در حقيقت تو دعا و تضرع مرا شنيده و به نيتم عالم هستى.
٣٦- زمانى كه مادر مريم وضع حمل نمود، و متوجه شد كه نوزاد او دختر است، از روى حسرت گفت: خداوندا در حقيقت من دختر زائيدم (زيرا در فكر و خيالش اين بود كه نوزاد پسر باشد، و از اين جهت آن را به بيت المقدس نذر كرد. بعد از آن كه دانست فرزند دختر است، اظهار حسرت و ندامت نمود) و خداوند تعالى داناتر است، به آنچه عيال عمران آن را بزاد. ولى چون عيال عمران به شأن و رتبه آن دختر عالم نبود، از اين جهت اظهار حسرت و ندامت كرد.
آن پسرى كه مادر مريم طلب مى‌كرد، در شأن و جلال نمى‌توانست، مثل آن دختر كه عطا كرديم بشود. مادر مريم بعد از اظهار حسرت و ندامت گفت: پروردگارا اين مولود را مريم (ماريا) ناميدم. در حقيقت اى خداوند من او و فرزندانش را از شر شيطان رجيم به تو مى‌سپارم: تو آنها را در پناه خود داخل كنى و از اغواء شيطان محفوظ باشند.
[توضيح: زمانى كه مادر مريم با مريم به طرف بيت المقدس مى‌رفت كليد دار و خادمين بيت المقدس از اولاد هارون پيغمبر جمعا بيست و هفت نفر بودند گفت اين بچه نذر بيت المقدس مى‌باشد اين نذر را از من قبول كنيد موقعى كه مريم در شكم مادر بود عمران پدر مريم از دنيا رفت چون مشار اليه از رؤساى بنى اسرائيل بود تمام بيست و هفت نفر خدام براى كفالت مريم راغب و طالب بودند زكريا گفت چون خاله او عيال من مى‌باشد براى كفالت او من اولى هستم ولى سايرين قبول نكرده گفتند كه قرعه انداخته شود و كنار نهرى آمدند هر يك قلم‌هاى آهنى خود را توى آب انداختند مقرر شد قلم هر شخص روى آب بايستد كفيل تربيت مريم شود قلم زكريا روى آب ايستاد از اين جهت كفيل مريم شده و او را تربيت نمود همين كه به حد بلوغ رسيد زكريا براى او غرفه بنا نمود تا آنجا به عبادت مشغول شود موضوع قرعه‌كشى در آيه ٤٤ بيان خواهد شد).] ٣٧- خداوند تعالى مريم را بجاى پسر از بابت نذر، به نيكويى پذيرفت، و به وسيله زكريا او را به وجه نيكو تربيت داد، و زكرياى پيغمبر را براى مريم، كفيل قرار داد. هر زمان زكريا به عبادتگاه مريم داخل مى‌شد، نزد او رزق شگفت آور مى‌يافت. و مى‌گفت: اى مريم! اين روزيها در غير وقت از كجاست، مريم جواب مى‌داد كه از جانب خداوند تعالى است. در حقيقت خداوند تعالى به هر كه خواهد روزى بى‌حساب عطا مى‌فرمايد.
٣٨- (زكريا عليه السلام اولاد نداشت. همين كه اين كرامت را از مريم ديد. از خداوند تعالى طلب اولاد كرده و دعا نموده، گفت) پروردگارا به لطف خويش مرا فرزند پاك بخشش كن، كه شنونده دعا و مستجاب كننده آن تويى.