خداوند بزرگتر و مهمتر است) يا محمد: توليد فتنه و بيرون كردن شما از مكه (چنانچه كردند) و باقى ماندن مردم مكه در حال شرك و فساد، از جنگ در شهر حرام و قتل نفس بدتر است. يا محمد! مشركين اهل مكه هميشه با شما جنگ مى‌كنند، تا اين كه شما را از دين‌تان باز گردانند؛ هر كس از شما از دين خود مرتد شود و در حال كفر بميرد، اعمال آنها در دنيا و آخرت باطل مى‌شود. آنها اهل جهنم هستند و البته آنها هميشه در جهنم معذب خواهند بود.
[توضيح: آيه شريفه زير درباره مهاجرين راه خدا و در حق كسانى كه براى پايدارى دين اسلام با جان و لسان جهاد كرده‌اند نازل شده است.] ٢١٨- اشخاصى كه ايمان آورده و هجرت كرده و در راه خداوند تعالى جهاد نموده‌اند، آنها اميد به رحمت حق دارند و خداوند تعالى به اشخاصى كه قابل رحمت باشند، بخشنده و رحم كننده است.
[توضيح: درباره حرمت شراب و تمام مسكرات چهار آيه نازل شده خداوند تعالى تدريجا حرمت آن را به مردم بيان فرموده است آيه اول در سوره نحل (وَ مِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَ الْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَ رِزْقاً حَسَناً) در مكه نازل شده آيه دوم كه ذيلا ذكر مى‌شود آيه سوم در سوره نساء (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنْتُمْ سُكارى‌ حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ) در مدينه نازل شده آيه چهارم در سوره مائده نازل شده إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) در آيه آخر حرام بودن مسكرات به طور آشكار بيان شده و اين آيه هم در مدينه نازل شده است. ان شاء اللَّه هر كدام به تدريج در مقام خود ذكر خواهد شد و از اصحاب پيغمبر عمر الفاروق و معاذ بن جبل عرض كردند يا رسول اللَّه حكم كن تا شراب و قمار حرام شود زيرا شراب عقل را زايل و قمار مال را فنا مى‌سازد و آن وقت اين آيه شريفه نازل شد:] ٢١٩- يا محمد! از تو درباره حرام شدن شراب و قمار سؤال مى‌كنند؛ بگو يا محمد! در شراب و قمار گناهى بزرگ هست ولى گناه آنها نزد خداوند تعالى از منفعت آنها بزرگتر است. شخص عاقل منفعت كم دنيا را به عذاب شديد آخرت اختيار نمى‌كند (همين كه اين آيه نازل شد، شراب و قمار را يك عده ترك كردند، ولى جماعت ديگر به علت عدم صراحت در آيه به شرابخوارى و قمار باقى ماندند، تا اين كه آيه شريفه مائده نازل شد) يا محمد: از تو سؤال مى‌كنند چه چيزى را در راه خدا انفاق بكنيم؟ بگو يا محمد: هر چيز انفاق مى‌كنيد بكنيد، اما در انفاق حد وسط و ميانه روى را اختيار كنيد. تمام مال خود را ندهيد تا خودتان محتاج شويد و به طور كلى قطع احسان و انفاق نكنيد. تا بخيل نشويد.
٢٢٠- خداوند تعالى آيات خود را براى شما بيان مى‌كند، شايد شما در كارهاى دنيا و آخرت فكرى كرده هر چيز كه مصلحت دين و دنيا در آن باشد، همان را اختيار كنيد. (مسلمين از مباشرت امور يتيمان حذر مى‌كردند كه مبادا با تصرفاتى در اموال و امور يتيمان مرتكب گناهى شوند. از رسول خدا در اين خصوص سؤال كردند خداوند تعالى اين حكم را نازل فرمود) يا محمد! از مباشرت در امور يتيمان از تو سؤال مى‌كنند، به آنها بگو! در امر يتيمان مباشرت براى اصلاح كردن و محافظت مال آنها عمل بهترى است، اگر شما به آن يتيمان، مخلوط شده و به كارهاى آنها مباشرت كنيد، آن يتيمان برادران دينى شما هستند: مباشرت به كارهاى برادر و كمك كردن به او اداى حق برادرى است. كسانى را كه براى فساد يا اصلح در امور يتيمان دخالت مى‌كنند: خداوند تعالى تميز مى‌دهد و به احوال هر دو عالم است. اگر مشيت الهى قرار بگيرد، هر آينه شما را به رنج مى‌افكند و به دخالت امور يتيمان راضى نمى‌شد. در حقيقت خداوند تعالى بر مخلوق خود مسلط بوده، قادر است آنان را به مشقت افكند ولى خداوند حكيم است و به مردم امر ما لا يطاق تكليف نمى‌كند.
[توضيح: بعد از هجرت رسول خدا از مكه به مدينه چند نفر از مسلمين در مكه ماندند و مشركين آنها را اذيت مى‌كردند و خروج از مكه نيز بر ايشان ممكن نبود قبل از فتح مكه رسول خدا صحابه شجاع و جسور خود (مرثد بن ابى مرثد غنوى) را انتخاب فرمود و براى آوردن باقيماندگان از مدينه به مكه اعزام داشت مرثد همين كه به مكه رسيد با زن فاحشه به نام (عناق) كه با او از زمان جاهليت آشنايى داشت برخورد كرد به مرثد گفت آيا ميل دارى با من خلوت كنى؟ مرثد گفت اسلام بين من و تو حائل شد عناق گفت مرا تزويج مى‌كنى؟ مرثد گفت تزويج مى‌كنم ولى بايد از رسول خدا اذن بگيرم به مدينه آمده اين ماجرا را به رسول خدا عرض كرد آن وقت آيه شريفه زير درباره نكاح مشرك و مشركه نازل شد:] ٢٢١- زنان مشركه را نكاح نكنيد، تا (به محمد صلّى اللَّه عليه و آله و قرآن) ايمان بياورند (اين حكم مختص مشرك و بت پرستان است. اما اهل كتاب، يهود و نصارى از اين حكم خارج هستند نكاح آنها جايز است؛ چنانچه ضمن سوره مائده بيان خواهد شد) البته تزويج كنيز مؤمنه از تزويج مشركه بهتر است اگر چه حسن و جمال او شما را به تعجب‌