مى‌ورزند در همان حال كفر در مكان و منازل خود مسخشان كرده مانند جماد در جاى خود خشك مى‌مانند، آن وقت براى حركت و رفتن و برگشتن به طرفى قادر نمى‌شوند (ليكن تفضل كرده به آنها صحت بدن عطا كرده‌ايم براى تصرف در امورشان قادرند با اين حال به نعم الهى شاكر نشده كافر گشته‌اند ما هم عذاب آنها را به روز قيامت محول ساختيم).
٦٨- (يا محمد) آيا نمى‌بينيد به هر كسى كه در دنيا عمر طولانى بدهيم از اول طفوليت تدريجا عقل و كمال و شعور و فراست و علم و هنرش را قوت و قدرتش را زياد مى‌كنيم همين كه به حال پيرى رسيد باز خلقت او را به عقب برگردانده چيزهايى را كه به او عطا كرده بوديم همه را از او باز گرفته به حال طفوليت برمى‌گردانيم بعد از قوت، ضعيف و بعد از عقل، نادانى و بعد از علم، جهل بر آنها عارض مى‌شود آيا مردم به عقل رفتار نمى‌كنند تا عبرت گرفته به قدرت ما عالم گردند؟
[توضيح: (عقبة بن ابى محيط) و ديگران از جماعت قريش با آنكه مى‌دانستند قرآن شعر نيست معهذا رسول خدا را به شاعرى نسبت داد، قرآن را شعر گفتند خداى تعالى آيه شريفه زير را در رد آن نازل فرمود] ٦٩- ما به اين پيغمبر (محمد) شعر گفتن تعليم نكرده‌ايم و شعر گفتن بر او لايق نيست بلكه آيات و كلماتى كه به شما خوانده مى‌شود نصيحت و موعظه خداوند تعالى به مردم و قرآن آشكار است.
٧٠- قرآن را (به محمد) عطا كرديم تا اين كه به سبب قرآن اشخاص عاقل و زنده و متفكر را بترساند كفار به سبب كفر در حكم ميت بوده از اين جهت بر آنها انذار فايده نداده كلمه عذاب بر آنها لايق و سزاوار مى‌شود بايد عذاب گردند.
٧١- (يا محمد) آيا اين مخلوق نمى‌بينند كه از آنچه ما به قدرت كامله خودمان آنها را به وجود آورده‌ايم از هيچ كس استعانت نطلبيده به تنهايى خودمان آنها را انشاء كرده‌ايم از جمله آنها (شتر و گاو و گوسفند و بز) بيشتر منفعت دارند و آنها مالك آن حيوانات شده فايده بردار مى‌شوند.
٧٢- آن حيوانات را براى انسان ذليل كرده‌ايم به هر قسم تصرف در حق آنها قادر هستند آن حيوانات را به قسمى بر آنها ذليل كرده‌ايم كه هم در مقام احتياج به آنها سوار شده به طرف مقصود مى‌روند و هم از آنها طعام ترتيب داده تناول مى‌كنند. حيوانات وحشى را به آنها اين قسم ذليل كرديم با اين همه به توحيد و قدرت ما قائل نمى‌شوند.
٧٣- براى نوع بشر از جلد و پشم و گوشت و سوارى بعضى از آن حيوانات منفعتها و از شيرشان نوشيدنيهاى گوارا هست آيا شكر و سپاس اين نعم را نبايد به جاى آرند؟ البته بايد شاكر باشند اما انسان به نفس خود ظلم كرده به نعم خداوند تعالى كفر مى‌ورزد.
٧٤- به درجه اعلاى ظلم رسيده به خداوند تعالى شريك قرار داده معبودان غير او براى خود اخذ مى‌كنند بلكه به آنها كمك شده از عذاب خداوند تعالى آنها را خلاص كند (چنان كه بت پرستها مى‌گفتند اين بتها براى ما نزد خداوند تعالى شفاعت خواهند كرد).
٧٥- آن معبودان (بتها و تمائل و امثال هم) روز قيامت به يارى كردن ايشان و نجات آنها از عذاب الهى قادر نمى‌شوند و حال آن كه آنها در اين دنيا از براى بتها قشون هستند در خدمت آنها براى رفع آفات رسيده بر آنها حاضر هستند.
٧٦- (يا محمد) تكذيب مشركين اهل مكه تو را محزون و غمگين نكند به سخنان آنها اعتناء نكن در حقيقت ما به عداوت آنها كه از تو مخفى مى‌دارند و يا عيان مى‌كنند عالم هستيم و آنها را جزا مى‌دهيم تو امر آنها را به ما واگذار كرده در تبليغ رسالت قائم و پايدار باش.
[توضيح: جماعتى از اهل مكه منكر قيامت بودند از جمله (ابى ابن خلف و ابو جهل و عاص بن وائل و وليد بن مغيره) در حق رسول اكرم صلّى اللَّه عليه و آله با هم صحبت مى‌كردند ابى ابن خلف گفت مگر نمى‌بينيد كه محمد چه مى‌گويد (خداوند تعالى مردگان را دوباره زنده خواهد كرد) قسم به خداوند تعالى من نزد او مى‌روم و در اين باره با او بحث خواهم كرد اين سخن را گفته استخوان پوسيده‌اى برداشته نزد رسول خدا رفت استخوان را به دست گرفته گفت (يا محمد) آيا تو مى‌گويى كه پس از پوسيدن و پوچ شدن اين استخوان خداوند تعالى دوباره حيات داده و زنده خواهد كرد؟ رسول خدا فرموده بله خداوند تعالى تو را حيات داده داخل جهنم خواهد كرد در اين باره آيه شريفه زير نازل شد فرمايد:] ٧٧- (يا محمد) آيا انسانى كه منكر قيامت مى‌شود به اصل خلقت خود نمى‌نگرد كه در حقيقت ما او را از نطفه خلق كرديم بعد از رسيدن به حد كمال آشكارا به مقام مخاصمه و منازعه آمده قدرت ما را انكار مى‌كند.
٧٨- انسان خلقت خود را فراموش ساخته قدرت ما را منكر شده براى ما مثل ذكر كرده مى‌گويد كيست كه به اين استخوانهاى پوسيده حيات بخشد مگر به استخوانهاى پوسيده مى‌توان حيات داد؟.
٧٩- (يا محمد) در جواب آنها بگو آن استخوان را خداوندى كه اول امر انشاء نموده دوباره حيات مى‌بخشد به خلقت هر قسم مخلوق كه به چه قسم بايد موافق حكمت خلق شوند خداوند تعالى عالم است.
٨٠- خداوند تعالى داراى چنين قدرتى است كه براى شما از درخت تر و تازه (سبز) آتش پديد آورد كه به آتش آن گرم شده سرما را از خود دفع مى‌كنيد (مرخ و عفار در عربستان دو درختى است كه به اولى مذكر و به دومى مؤنث گفته مى‌شود دو شاخه نازك آنها را به هم مى‌مالند آتش ايجاد مى‌شود و اعراب با آن احتياجات خود را مرتفع مى‌سازند).
٨١- (يا محمد) بگو به مشركين آن خداوندى كه آسمانها و زمين را خلق كرد آيا آن خداوند براى خلق انسان صغير و ضعيف قادر نيست؟ البته قادر است به مقدار زياد مخلوقات خلق كرده عالم به هر