نمائيد. منافقين گفتند: اگر ما اين جنگ را جهاد در طريق حق بدانيم، البته به شما كمك كرده، جنگ مى‌كنيم. ولى اين جهاد نيست، بلكه به هلاكت انداختن نفس است. از اين جهت ما به اين جنگ حاضر نمى‌شويم (عبد اللَّه ابن ابى، به سبب دادن رأى به توقف در مدينه از جنگ تخلف نمود) اى مؤمنين گفتن اين سخنان به منافقين لازم نيست، آنها امروز به كفر از ايمان نزديكترند (قبل از شروع جنگ احد، اظهار ايمان كردند. اما روز شروع به جنگ نفاقشان را به درستى آشكار كردند) اين منافقين به زبان سخنانى مى‌گويند كه، دلهايشان از آن مطلع نيست (به زبان مى‌گويند ايمان داريم. ولى قلبا اصلا ايمان ندارند) خداوند تعالى به نفاق مكتوم قلبشان عالم مى‌باشد.
١٦٨- آن منافقين كه جهاد را ترك نمودند (در جنگ احد) و در حق برادران شهيد خود (يعنى درباره آنهايى كه در نسب برادر بوده، و از طايفه آنها مى‌باشند) گفتند: اگر آنها به ما اطاعت كرده، و به جنگ نمى‌رفتند، مقتول نمى‌شدند. يا محمد، به آنها بگو، اگر در گفته خود صادق هستيد، مرگ را از خود دفع كنيد، تا موت شما را درك نكند و حال آن كه شما را هم مرگ درك خواهد كرد با اين وصف مرگ در ميدان جنگ از ساير اقسام آن بهتر مى‌باشد.
١٦٩- اى فراريان! جهاد اشخاصى را كه در راه خداوند تعالى شهيد شده‌اند، مردگان گمان نكنيد. بلكه آنها زندگانند، و نزد پروردگار خود هر قسم روزى به آنها مى‌رسد.
١٧٠- شهدا به نعمتهايى كه خداوند تعالى از فضل و رحمت خود، در مقابل شهادت به آنها عطا مى‌كند، شاد هستند و براى برادران مؤمن، آنهايى كه در امر جهاد، مشغول هستند، ولى شهيد نشده و به آنها ملحق نشده‌اند، شاديها مى‌كنند (شادى از اين جهت مى‌كنند كه خداوند تعالى به آنها معلوم نموده كه براى برادران دينى كه در دنيا جهاد مى‌كنند) در قيامت از عذاب خداوند تعالى نه خوفى دارند و نه غمگين مى‌شوند.
١٧١- همچنين شهدا به نعمتهايى كه خداوند تعالى از فضل و رحمت خود، به برادران دينى كه بعد از جهاد كشته شوند، عطا مى‌كند، شاديها مى‌كنند در حقيقت خداوند تعالى اجر مؤمنين را ضايع نمى‌سازد.
[توضيح: ابو سفيان و جماعت قريش از احد به طرف مكه مراجعت كردند همين كه به منزلگاه (روحا، رسيدند پشيمان شده قصد مراجعت كردند رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله از اين مطلب مستحضر شد و مصمم گرديد جماعت قريش را ترسانيده قدرت خود را به آنها نشان دهد امر فرمود تا قشون براى تعقيب قريش آماده شود و مقرر داشت آنهايى كه در جنگ احد حاضر بودند تماما خارج شوند و به غير از آنها هيچ كس خارج نشود اصحاب تماما زخمى بودند ولى به همان حال به خود قوت داده خارج شده راه افتادند در منزلگاه (حمراء الاسد) (از آنجا به مدينه ٨ ميل راه است) خبر برگشت قريش به رسول اكرم صلّى اللَّه عليه و آله رسيد پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله نيز از آنجا به مدينه مراجعت فرمود آن وقت آيه شريفه زير نازل شد.] ١٧٢- آنهايى كه در جنگ احد بعد از زخمى شدن، فرمان خدا و رسولش را قبول كرده و براى تعقيب مشركين خارج گشتند براى آنهايى كه عمل نيك انجام داده، پرهيز نموده و به رسول خدا اطاعت كردند، نزد خداوند تعالى اجر و ثواب بزرگ دارند.
[توضيح: همين كه جنگ احد تمام شد ابو سفيان بن حرب رئيس مشركين صدا زد يا محمد اگر خواهش جنگ كنى وعده تو و ما سال ديگر در بدر باشد رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله فرمود انشاء اللَّه. چون وقت موعود رسيد ابو سفيان اهل مكه را جمع نموده از مكه خارج گشت در سرزمين مر الظهران گرد آمدند خداوند تعالى به قلب آنها خوف مسلط نمود مصمم شدند كه برگردند ابو سفيان نعيم بن مسعود از طايفه بين الاشجع را ملاقات كرده گفت اى نعيم من با محمد وعده كرده‌ام كه امسال به بدر بروم و با او جنگ كنم ولى امسال سال خوبى نيست و سال قحطى مى‌باشد نمى‌خواهم به جنگ بروم اما اگر محمد به بدر بيايد و من نروم جرأت او افزون مى‌شود برو به مدينه و آنها را از خروج ممانعت بكن ده شتر به تو مى‌دهم نعيم از آنجا به مدينه آمد ديد كه مسلمين تدارك جنگ مى‌بينند گفت اين چه خيالى است كه شما داريد سال گذشته قريش به ولايت شما آمدند شما را به قتل رسانده كار را تمام كردند حالا باز هم به آنها نزديك مى‌شويد؟ آن قدر جماعت دارند كه احدى از شما نمى‌تواند خلاص بشود مسلمين به سخنان او گوش نداده گفتند خداوند تعالى وكيل ما مى‌باشد رسول اكرم با مهاجر و انصار خارج شده به بدر آمد هشت روز آنجا مانده و به خريد و فروش مشغول شدند (در عربستان هر زمان محلى بازار مى‌شد آن وقت نوبت بازار بدر بود) از آنجا به سلامت به مدينه مراجعت فرمودند آن وقت آيه شريفه زير نازل شد.] ١٧٣- به مؤمنينى كه به آنها مرد منافقى (نعيم بن مسعود) گفت:
قريش اهل مكه براى سركوبى شما جمع شده‌اند. از آنها بترسيد، به جنگشان نرويد. از سخنان او هيچ خوف بر آنها ظاهر نشده، بلكه ايمانشان بيفزود و براى رفتن جهاد ثابت قدم، شده مصمم گشتند و گفتند: خداوند تعالى به ما كفايت مى‌كند، و براى واگذارى جميع امور شخص، خداوند تعالى وكيل خوبى است، و ما امر خود را به او واگذار كرده، در امر جهاد ثابت قدم مى‌شويم.
١٧٤- مؤمنين به احسان و نعمت الهى، از بدر سالم به مدينه مراجعت كردند، و در تجارت و خريد و فروش منتفع شدند، و دشمن از آنها خوفناك بوده، هيچ اذيتى به آنها نرسيده بود به سبب ابراز جسارت و آمادگى به جنگ قريش، به رضاى خداوند تعالى تابع شدند، خداوند تعالى صاحب فضل و رحمت بزرگى است.
١٧٥- در حقيقت كسى كه شما را از جنگ و جهاد (نعيم ابن مسعود) ترسانيده و باز مى‌دارد شيطان است، و از دوستان خود و ابو سفيان و قشون او شما را مى‌ترساند، اگر اشخاص مؤمن هستيد، از آنها نترسيد. و از من بترسيد و به پيغمبرم اطاعت كرده، با او به جهاد برويد.
١٧٦- يا محمد! آنهايى كه به سرعت به طرف كفر مى‌شتابند، تو را محزون و غمگين نكنند (منافقينى كه از جنگ احد فرار كردند) در حقيقت آن منافقين هيچ ضررى به خداوند تعالى نمى‌رسانند. بلكه ضرر عايد نفس خودشان مى‌شود، و به سبب طغيان و نفاق و كفر