٣٥- مشركين گفتند، اگر اراده خداوند تعالى بر ايمان آوردن ما بود هر آينه ما و پدران ما جز خداوند تعالى به هيچ چيز عبادت نمى‌كرديم و هيچ چيز را هم بدون اذن او بر خود حرام نمى‌نموديم، (مقصودشان بحيره و صائبه و وصيل و حام است كه در سوره انعام ذكر شد مشركين آنها را بر خود حرام كرده بودند جبرى مذهبان نيز مثل اين قبيل مشركين كفر و اعمال خود را به اراده خداوند تعالى نسبت داده مى‌گويند اگر خداوند تعالى مى‌خواست ما داخل ايمان مى‌شديم) (خداوند تعالى در جواب آنها فرمايد) (يا محمد) پيش از اينها مشركين سابق نيز چنين گفتند اعمال خبيثه خود را به خداوند تعالى نسبت مى‌دادند، سزاى كفر و شرك آنها بر خداوند تعالى است جزاى آنها را خواهد داد، به پيغمبران خداوند تعالى جز تبليغ آشكار رسالت و رساندن احكام چيزى نيست.
٣٦- (يا محمد) چنان كه تو را از بين جماعت قريش انتخاب كرده پيغمبر فرستاديم، هم چنان قبل از تو از بين امم سابقه نيز پيغمبرى انتخاب كرده فرستاده‌ايم، پيغمبر شدن تو بين قريش امر تعجب آورى نيست، به انبياء امر كرديم به مردم بگوئيد كه به خداوند يگانه عبادت كرده و از عبادت شيطان و بتها اجتناب نموده كنار شويد، به سبب تمايل بعضى از امم به طرف ايمان، خداوند تعالى هم به آنها توفيق داده در ايمانشان ثابت و برقرار نمود، به سبب تمايل بعضى از امم به طرف كفر و عناد بقا در ضلالت بر آنها مقرر گشت در همان كفر و ضلالت موت آنها را درك كرده عذاب خداوند تعالى شامل آنها گرديد. اى جماعت قريش روى زمين بگرديد و به آثار اهل ظلم (بر ديار عاد و ثمود) به نظر تفكر و عبرت بنگريد، ببينيد كه سرانجام تكذيب كنندگان پيغمبران چگونه بود، به همه‌شان عذاب فرستاده هلاك ساختيم.
٣٧- (يا محمد) اگر هم رغبت و علاقه تو به هدايت يافتن جماعت قريش و قبول ايمان آنها بيشتر باشد آنها داخل ايمان نمى‌شوند بلكه براى بقا در كفر و ضلالت سزاوارترند در حقيقت خداوند تعالى اشخاصى را كه كفر و ضلالت اختيار كنند به طرف ايمان هدايت نمى‌كند، و براى آنها از ياران، يارى كننده‌اى پيدا نمى‌شود تا آنها را از عذاب خداوند تعالى نجات دهد.
٣٨- مشركين اهل مكه به خداوند تعالى قسم مؤكد خورده گفتند خداوند تعالى كسى را كه مى‌ميرد روز قيامت دوباره زنده نكرده، محشور نخواهد كرد، (يا محمد) مشركين به دروغ قسم مى‌خورند بلكه خداوند تعالى مردگان را دوباره زنده كرده محشور خواهد نمود، وعده خداوند تعالى براى دوباره زنده كردن و محشور نمودن، وعده حق است و هيچ خلاف در آن نيست و ليكن اكثر مردم نمى‌دانند كه خداوند تعالى به دوباره زنده كردن مردم قادر است.
٣٩- البته خداوند تعالى آنها را روز قيامت زنده مى‌كند تا در آن چيزى كه در دنيا اختلاف مى‌كردند (امور بعث و حشر) از براى ايشان بيان كند (چرا قيامت را انكار مى‌كرديد اكنون دانستيد كه سخنان انبياء در دنيا همه‌اش حق بوده است) و نيز آنها را دوباره زنده كرده در محشر جمع مى‌كنيم تا اشخاص كافر بدانند كه در انكار بعث و حشر دروغگو بوده‌اند.
٤٠- دوباره زنده كردن شما بر ما امر مشكل و صعبى نيست در موقع تعلق اراده ما به وجود چيزى، به هيچ كمك و يا چيزى محتاج نبوده به همان مى‌گوئيم موجود باش همان وقت موجود مى‌شود، خلق مجدد شما نيز چنين است و هيچ چيز نمى‌تواند مانع قدرت ما شود (مقصود آن است كه خلق انسان به نحو سهل و آسان ميسر است و مضمون آيه براى تفهيم، مثل است و الا بين خداوند تعالى و خلق مخلوقات نه لفظ كن هست و نه شي‌ء ديگر، همين كه اراده خداوند تعالى به وجود چيزى علاقه گرفت آن شيئى فى الفور موجود مى‌شود سخن گفتن و حرف زدن لازم نيست (سبحانه ما اعظم سلطانه).
٤١- مؤمنين كه در مكه بعد از ستم ديدن براى رضاى احديت اوطان خود را ترك كرده (به ولايت حبشه) هجرت كردند (جماعتى از مؤمنين از مكه به حبشه هجرت نمودند بعد از هجرت رسول خدا به مدينه، آنها هم از حبشه مراجعت نموده به مدينه وارد شدند) البته آنها (مهاجرين) را در دنيا به مقام و منزلت عالى رسانده به اهل مكه و جميع طايفه عرب آنها را غالب ساخته مراتب بزرگى و رياست و امارت به آنها عطا مى‌كنيم. (خداوند تعالى به وعده خود وفا نموده مهاجرين را بر مشركين غالب ساخته صاحب مرتبه و مقام بزرگ نمود) در دنيا مراتب بزرگ به مؤمنين عطا مى‌كنيم ليكن اجر آخرت از اجر دنيا بزرگتر است اگر مشركين و كفار بدانند كه خداوند تعالى اجر دنيا و آخرت را از براى اين مؤمنين ضعيف جمع خواهد كرد رغبت نموده به دين اسلام داخل مى‌شوند؛ اما جهالت آنها را از حق بر كنار ساخته در وادى ضلالت متحير مانده‌اند.
٤٢- مهاجرين اشخاصى هستند كه به هر قسم عذاب مشركين و دور شدن از وطن (حرم خداوند تعالى) صبر كرده و در هر كار بر پروردگارشان توكل مى‌كنند.