[١]* اسب‌سواری و شتر‌سواری، حرام دانسته‌است؛ بنا‌براین قمار با شطرنج نیز از این جهت مصداق شرط‌بندی و مقامره واقع گردیده و حرام می‌باشد، مانند سایر بازی‌ها ـ مثل فوتبال و غیرهـ که نفس آن بازی، صرف نظر از شرط‌بندی و برد و باخت در آن، نه تنها اشکالی ندارد، بلکه مفید و ممضی می‌باشد و طبیعی است که یکی از طرفین، در این بازی‌ها شکست خواهد خورد و طرف دیگر غالب و پیروز؛ امّا اگر در همین بازی، برد و باخت بر اساس منفعتی لحاظ گردد قطعاً حرام خواهد شد.

امّا با لحاظ تعابیر موجوده در اخبار و نیز کیفیّت لعب و استفاده از شطرنج در میان افراد، به‌دست می‌آوریم که حرمت شطرنج بر اساس برد و باخت بر منافع و امور مالی نمی‌باشد، بلکه نفس برد و باخت و صرف بازی با آن، از طرف شارع منهی می‌باشد و در این مورد روایات بسیاری وارد است.

از امام ‌رضا علیه السّلام مَروی است که فرمودند:

«و اعلَم أنّهُ لا تَجوزُ شَهادةُ شارِبِ‌ الخَمر و لا اللّاعِبِ بالشِّطرَنج و النَّرد و لا مُقامِر.» (فقه الرضا، ص ٢٦٠؛ بحار الأنوار، ج ١٠١، ص ٣١٧.)

در این روایت تصریح دارد که: بازی با شطرنج و نرد، همچون شرب خمر و قمار حرام و فاعل آن فاسق و شهادتش مقبول نخواهد شد. و اگر حرمت شطرنج به واسطۀ قمار بودن آن می‌بود، با وجود ذکر لفظ «مقامر» دلیلی بر تصریح به آن جداگانه نمی‌بود.

و نیز شیخ ابو‌الفتوح رازی از أمیرالمؤمنین علیه السّلام نقل می‌کند که:

«أنّهُ مَرّ بقومٍ یَلعَبون بالشِّطرَنج، فقال: ”(مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ)؟“ و أخَذَ قَدرًا من التُّراب و طَرَحَه فیه... .» (روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، ج ٣، ص ٢١٤؛ مستدرک الوسائل، ج ١٣، ص ٢٢٣.)

در این روایت نیز أمیرالمؤمنین علیه السّلام مردم را از بازی با آن نهی فرموده‌اند، در حالی‌که اگر حرمت این نهی به واسطۀ برد و باخت می‌بود، آنها می‌توانستند به أمیرالمؤمنین بگویند ما بازی با شطرنج را بر این اساس قرار نمی‌دهیم، و این نهی دیگر توجیهی نخواهد داشت؛ زیرا بازی با شطرنج صرفنظر از نوع تفریحی که برای گذران وقت از آن متوقّع است، خود شیوه‌ای جهت ورزش فکری و نیروی ذهنی تلقّی می‌شود، و کیست که بتواند از پرداختن به چنین کار مفیدی شرعاً مخالفت به عمل آورد و آن را در زمرۀ امور قبیحه و مورد نهی و مبغوضیّت شرع قلمداد نماید؟

و نیز جناب شیخ رازی در تفسیر خود از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم نقل کرده است که فرمود: *