[١]* قرار گرفته است، نفس بازی با آن و استعمال شطرنج بأیّ نحوٍ کان می‌باشد، نه صرف عنوان مقامره و شرط‌بندی پولی بر آن، و این مطلب از موارد استعمال آن در میان افراد مختلف و کودکان به چشم می‌خورد.

نکتۀ قابل توجّه برای فقها و اهل نظر این ‌است که در چنین مواردی که ابتلای جامعه و استفادۀ مردم از چیزی می‌تواند در دو جهت حرمت و اباحه به دو طریق تحقّق پیدا کند، وظیفۀ شارع نسبت به بیان حکم باید ناظر به هر دو طرف مورد استفاده باشد نه یک طرف خاص. من باب مثال حکم شارع در مورد کلب به عنوان اوّلی بر نجاست و حرمت بیع می‌باشد، ولی در صورت تبدّل کلب از حالت عادی به کلب صید و امثاله حکم حرمت بیع منقلب به اباحه خواهد شد و شارع هر دو مورد حرمت و حلّیت را بیان کرده است؛ چنانچه اگر کلب صید به واسطۀ علّتی فاقد عنوان صید گشت، داخل در کلب هراش بوده و عنوان حرمت بر او صادق خواهد بود و بالعکس. در اینجا ملاحظه می‌شود شارع مقدّس در مورد کلب صرفاً جواز بیع را، بر اتّصاف به صید و امثاله مترتّب نموده است نه طهارت را. و اگر نظر او در انقلاب حرمت بیع به اباحه و نجاست به طهارت، صرفاً به اتّصاف کلب به صید و غیره می‌بود، در این صورت می‌بایست حکم به طهارت کلب در صورت انقلاب اتّصاف می‌نمود؛ در حالی‌که این امر محقّق نگشته است و ما نیز حق نداریم این انقلاب را به انقلاب در نجاست به طهارت سرایت دهیم.

همین مسأله در مورد نجاست الکل و خون، در عین حلّیت بیع به واسطۀ منافع محلّله صادق است. قطعاً در زمان شارع هیچ منفعت محلّله‌ای مترتّب بر استفاده از الکل و خون مقصود نبوده است و شارع طبیعی است که حرمت بیع را توأم با نجاست بر آنها مترتّب کند؛ امّا در زمان حال که خوردن خون نه تنها امر متعارف و متداولی نیست، بلکه از امور منفوره به شمار می‌رود و طبعاً منفعت مترتّب بر آن در مصارف پزشکی، مصداق پیدا می‌کند و بدین جهت در عمومات محلّله مشمول خواهد گردید.

از مطالب گذشته روشن شد: چنانچه شارع مقدّس در ارتباط با موضوعی که در زمان حیات خود، دارای منافع عقلائیه بوده باشد و هیچ خطری از ناحیۀ شارع نسبت به آن منافع وجود نداشته باشد، شارع منعی در استفادۀ آن شیء در آن موارد نخواهد داشت و اگر آن شیء، گرچه دارای منافع عقلائیه باشد، ولی شارع نسبت به استفادۀ مردم از آن در منافع عقلائیه محذوری داشته باشد، حکم منع را در همۀ احوال نسبت به آن موضوع تسرّی خواهد داد.

و از اینجا به‌دست می‌آوریم: استفاده از شطرنج در زمان شارع گرچه در موارد مقامره بوده است، ولی استفاده در غیر از مورد قمار و برد و باخت، قطعاً در بین بعضی از طبقات، به خصوص *