محمد) ما آنها را از راست به چپ و از چپ به راست مى‌گردانيديم تا به بدنهاشان از رطوبت زمين صدمه نرسد (يا محمد) مى‌ديدى كه سگ آنها در آستانه غار دستهاى خود را روى زمين دراز كرده و خوابيده است (چنان كه عادت سگ است) (يا محمد) اگر مطلع شده آنها را در حال خواب مى‌ديدى، از مهابت آنها ترسان شده و جهت فرار رو مى‌گردانيدى.
١٩- (يا محمد) چنان كه اصحاب كهف را به قدرت كامله خودمان خوابانيديم در طول آن مدت بدنهاى آنها را حفظ كرديم هم چنان كه به قدرت خودمان آنها را زنده كرده حيات داديم تا از يكديگر سؤال و پرسش كنند و در حال عبرت گرفتن به قدرت و عظمت الهى استدلال نمايند همين كه خداوند تعالى آنها را از خواب بيدار نمود به يكديگر نظر كرده وضع خود را متغير ديدند يكى از آنها گفت چه مدت خوابيده‌ايد، (چون قدرى بعد از صبح شروع به خواب كرده بودند) بعضى گفتند يك روز خوابيده‌ايم (بعد متوجه شده ديدند آفتاب غروب نكرده است) گفتند يا قسمتى از روز را خوابيده‌ايم، بعضى از آنها به احوال خودشان نگريسته خودشان را متغير ديده گفتند چنان نيست كه مى‌گوئيد بلكه به مدت خوابتان پروردگارتان عالم است ما به آن علم نداريم الحال به ما گرسنگى اثر كرده به ما طعام لازم است. يكى از ميان شما با اين پول (نقره) به شهر بفرستيد تا برود طعام بياورد، شخصى كه به شهر مى‌رود دقت كامل كند و ببيند كه كدام يك از اهل شهر طعام پاك و پاكيزه دارد، قدرى از آن طعام خريده براى شما بياورد، و شخصى كه به شهر مى‌رود در بين راه و شهر به دقت و فكر رفتار كند خود را مخفى بدارد چنان رفتار كند كه كسى را به وجود شما در اينجا آگاه نكند.
٢٠- اگر اهل شهر به مكان شما عالم شوند هر آينه شما را گرفته سنگسار كرده هلاك خواهند كرد، يا دوباره شما را به دين و مذهب خويش (بت پرستى) باز گردانند آن وقت كه بدان دين درآئيد نجات پيدا نمى‌كنيد.
٢١- بدانسان كه آنها را خوابانده و بيدار كرده و بعد از آن قبض روح كرديم مردم را نيز به احوال آنها مطلع ساختيم، وقتى كه خلق بين خودشان درباره امر خود نزاع كرده، (بعضى مى‌گفتند ارواح محشور خواهد شد و برخى مى‌گفتند روح و بدن با هم محشور مى‌شود و بعضى قيامت را بالكل انكار مى‌كردند) در چنين وقتى اصحاب كهف را از خواب بيدار كرديم تا مردم بدانند كه وعده خدا حق است و به حقيقت روز قيامت واقع خواهد شد هيچ شك و شبهه در آن نيست. پادشاهى كه با وزراى خود به ديدن آنها رفته بود در موقعى كه اصحاب كهف را قبض روح شده ديد «چنان كه قبلا ذكر شد» به يكديگر گفتند به در غار اينها بناى محكمى كنيد تا در غار محفوظ بمانند بعد بنا به حكم پادشاه در غار را محكم گرفتند.
٢٢- (يا محمد) پروردگار اصحاب كهف به احوال آنها داناتر است خيلى حرفها درباره آنها گفته‌اند اما هيچ كس به احوال آنها جز خداوند تعالى عالم نيست، آنهايى كه به امر آنها غلبه يافته در غار را بسته و ايمان به خدا داشتند گفتند البته بايد اينجا مسجدى بنا كنيم (بنا به گفته خود آنجا مسجدى بنا كردند).
[توضيح: اختلاف درباره عده اصحاب كهف را كه در بين مردم شايع است خداوند تعالى ضمن آيه زير بيان مى‌فرمايد.] ٢٣- (يا محمد) البته مردم در عده آنها اختلاف كرده بعضى خواهند گفت اصحاب كهف سه تن بودند و چهارمى ايشان سگشان بود.
بعضى مى‌گويند پنج تن بودند ششمى ايشان سگشان بود اين سخنان را مى‌گويند گويا به عالم غيب سنگى انداخته مى‌خواهند نشانه‌اى بزنند و حال آن كه سنگهايشان برخورنده به نشانه‌ها نيست، بعضى مى‌گويند هفت تن بودند هشتمى ايشان سگشان بود، بگو (يا محمد) پروردگار من خداوند تعالى به تعداد آنها عالم است، عده آنها را جز اندكى از مردم نمى‌دانند (يعنى آنهايى كه هفت نفر گفتند زيرا آنهايى كه سه و پنج گفته بودند سخن آنها را نقل كرده بعد فرمود كه اينها سنگى به غيب مى‌اندازند و اما اين كلام را درباره آنهايى كه هفت نفر گفتند باز نگفت از اين جهت معلوم مى‌شود آنهايى كه عده آنها را هفت نفر گفته‌اند دانا بوده‌اند) (يا محمد) با مشركينى كه در شأن اصحاب كهف سؤال مى‌كنند مجادله نكن مگر به ظاهر و به قدرى كه از طرف خداوند تعالى در شأن آنها به تو وحى شده است فقط آن را بگو، و بيشتر آنها را سرزنش مكن و منتسب به جهل مساز و با آنها خوشرفتارى كن) درباره اصحاب كهف از هيچ يك از مشركين سؤال مكن آن وقت در جواب خلاف آنها كه حرف را برگردانى و استهزاء كنى خلاف رفتار كنى و از آنها اغماض نمايى.
[توضيح: جماعت قريش از يهوديان سخن مى‌آموختند تا از رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله سؤال كنند يهوديان گفتند حقيقت روح و احوال اصحاب كهف و ذو القرنين را از رسول خدا سؤال كنيد چون سؤالها را پرسيدند فرمود كه فردا بيائيد تا شما را خبر كنم به مشيت خداوند تعالى حواله نكرده ان شاء اللَّه (اگر خداوند تعالى بخواهد) نگفت لذا وحى به تأخير افتاده نتوانست جواب بدهد جماعت قريش او را تكذيب كردند خداوند تعالى بعد از تنبيه رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله اين سوره را فرستاد در اين آيه شريفه به رسول خدا معلوم كرده فرمايد:] ٢٤- هر عملى كه بخواهى بجا بياورى از نزد خود نگو كه آن را فردا به عمل مى‌آورم بلكه آن را به مشيت خداوند تعالى واگذار كرده بگو ان شاء اللَّه (يعنى اگر خداى تعالى بخواهد) فلان كار را عمل مى‌آوريم قدرت و اختيار حقيقتا به دست خداى تعالى است. بلكه اختيار عمل آوردن آن چيز به دست تو نشد چگونه مى‌توانى بگويى كه من آن چيز را عمل مى‌آورم، هر زمان گفتن ان شاء اللَّه را فراموش‌