١٦- (يا محمد) به منافقينى كه اذن خواسته فرار كردند بگو، اگر شما از موت و يا قتل فرار مى‌كنيد آن فرار به شما منفعت نداده شما را از مرگ نگه نمى‌دارد آن وقتى كه بر شما موت مقرر شده، واقع خواهد شد و بعد از فرار هم اگر در دنيا بمانيد ماندنتان زمانى اندك بوده لذت كم مى‌بريد بعد دوباره شما را مرگ درك خواهد كرد.
١٧- (يا محمد) بگو به منافقين اگر خداوند تعالى براى شما اراده غلبه و مغلوبيت كند كيست شما را از خداوند تعالى نگهدارد هيچ كس نمى‌تواند ممانعت نمايد. آنها براى خود غير از خداوند تعالى نه كمك كننده‌اى و نه متصرف در امورى، نمى‌توانند پيدا كنند.
١٨- حقيقتا خداوند تعالى عالم است، آنان كه مردم را از كمك رسول خدا و جهاد كردن مانع شده به برادران خود مى‌گفتند كه به طرف ما بياييد و با رسول خدا به جهاد نرويد؛ به جهاد نمى‌روند مگر بعضى از اوقات (در مقام ريا و اضطرار).
١٩- (يا محمد) اگر شما در جنگ با دشمن غالب شويد منافقين بخل مى‌ورزند، (يا محمد) زمانى كه جنگ شد و مقام خوف رسيد منافقين را مى‌بينى كه جهت التجا در تو مى‌نگرند از شدت ترس چشمهاى ايشان دور مى‌گردد از سكرات موت غش نموده چشمهاى ايشان مانند چشم كسى كه دور مى‌گردد دور مى‌زند، زمانى كه خوف زائل شده شما به دشمن غالب گشته غنيمت گرفتيد، آن وقت منافقين جرئت كرده با زبان تند و گفتار خشن براى مالى كه غنيمت شده شما را اذيت كرده از حرص و بخل كه مبادا اموال را شما ببريد مى‌گويند ما هم با شما جهاد كرده‌ايم بايد به ما هم از غنيمت بدهيد. (يا محمد) آن منافقين هيچ وقت ايمان نياورده‌اند، خداوند تعالى ايمان زبانى آنها و هر گونه عملشان را باطل مى‌سازد، باطل كردن اعمال آنها بر خداوند تعالى سهل و آسان مى‌باشد.
٢٠- (يا محمد) منافقين تصور مى‌كنند كه لشكريان كفار (قريش و غطفان) هنوز پراكنده نشده و نرفته‌اند از شدت خوف اين تصور را مى‌كنند و حال آن كه متلاشى شده و رفته‌اند اگر دوباره آنها (قريش و غطفان) برگردند و به جنگ شما بيايند، آن وقت اين منافقين از خوف خود دوست داشتند و آرزو مى‌كردند كه (كاش) در صحرا بين اعراب بدوى بودند و از عابرين اخبار شما را مى‌پرسيدند و بين شما نمى‌بودند و اگر هم آن منافقين بين شما باشند و جنگ اتفاق افتد جنگ نمى‌كنند مگر اندكى و از روى ريا.
٢١- حقيقتا شما مسلمين (بلكه جهانيان. م) بايد به رسول خدا (محمد) به نحو نيكو و وجه پسنديده تابع شده به او اقتدا كرده به دين اسلام كمك شويد همان طور كه رسول خدا شخصا صبر كرده در معركه ثابت قدم ايستاده به هيچ طرف فرار نمى‌كند (تا اين كه در جنگ احد سر و دندانهاى مباركش شكسته صورتشان زخمى شد) شما هم بايد در جهاد كردن تابع او شده ثابت و راسخ بمانيد، اشخاصى كه به رحمت خداوند تعالى و نجات يافتن روز آخرت اميد دارند بايد خداوند تعالى را عبادت و اطاعت بسيار كرده به رسول خدا تابع شده و مانند او در جهاد كردن پايدارى نمايند.
٢٢- زمانى كه مؤمنين، جماعت (قريش و غطفان) را به آن كثرت ديدند كه به روى آنها ريخته‌اند، (به جاى آن كه از كثرت آنها بيمناك شوند بر ثبات و ايمانشان افزوده شده) گفتند وعده بلا و مصيبتى كه خداوند تعالى و پيغمبر او به ما داده همين است كه به ما مى‌رسد، خداوند تعالى و پيغمبر او در وعده‌هاى خود صادقند به وعده‌هاى آنها خلاف نمى‌شود، بايد حالا صبر كنيم تا به اجر برسيم (اين سخن مؤمنين اشاره به آيه شريفه سوره عنكبوت است خداوند تعالى مى‌فرمايد، «آيا شما چنين گمان مى‌كنيد كه به شما هيچ بلا و مصيبتى نمى‌رسد و بدون زحمت به بهشت داخل مى‌شويد البته بلا و مصيبت خواهد رسيد چنان كه به امم قبل از شما رسيد آن وقت بايد صبر كنيد» و به همديگر گفتند كه وعده خداوند تعالى مصداق يافته به ما بلا و مصيبت رسيد فعلا بايد صبر نمود) رسيدن بلا و مصيبت به مؤمنين بيشتر ايمان آنها را به وعده خداوند تعالى و اطاعت و انقيادشان را به قضا و قدر او افزوده مى‌كند.
[توضيح: چند نفر از اصحاب رسول خدا نذر كردند اگر به جهاد بروند از جهاد برنگردند تا شهيد شوند يا فتح كرده غالب شوند آيه شريفه زير درباره آنها نازل شده فرمايد:] ٢٣- از مؤمنين بعضى مردان هستند كه به عهد و پيمانى كه با خدا بستند وفا كردند، بعضى از آنها به نذر خود وفا كرده به شهادت رسيدند (اشخاصى مانند حمزه و مصعب ابن عمير) بعضى از آنها انتظار شهادت را دارند تا بعد از اين شهيد شوند (ما بقى اصحاب كبار) به هيچ وجه به عهد خود تغيير ندادند.
٢٤- آنها به عهد خود وفا كرده صادق گشتند تا اين كه خداوند تعالى نسبت به صدق و وفاى آنها جزاى خير دهد، و به منافقين (آنهايى كه توبه نكنند) اگر بخواهد عذاب مى‌كند (در صورتى كه توبه نكنند) يا اين كه توبه آنها را قبول مى‌كند (اگر توبه كنند) در حقيقت خداوند تعالى به توبه كنندگان رحم كرده بخشنده است.
٢٥- خداوند تعالى كافران (جماعت قريش و غطفان) را غضبناك و بى‌آنكه به هيچ منفعتى برسند برگردانيد، خداوند تعالى خود براى مؤمنين در جنگ كفايت كرده آنها را نجات داد، خداوند تعالى صاحب قوت بوده به كفار غالب شده از آنها انتقام مى‌كشد.
٢٦- از اهل كتاب اشخاصى (يهوديان بنى قريظه) كه به جماعت قريش كمك كرده عهد خود را شكستند خداوند تعالى آنها را از قلعه‌هاى محكم خود نازل نموده شما مسلمين را به آنها مسلط نمود (آيه شريفه اشاره به احوال بنى قريظه است چنان كه قبلا ذكر شد) و به قلب آنها خوف انداخت فرقه‌اى از (اشراف و مفسدين) آنها را به‌