شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٤٠ - آغاز جستجو پيرامون موضوع فلسفه اولى
گفتيم كه حالات و ملكات نفسانى، مبدء عمل اختيارى مىباشند. ممكن است در باب ملكات و حالات نفسانى بحثى مطرح كنيم كه مثلا اين ملكات چه ماهيتى دارند؟ داخل در كداميك از مقولات دهگانه مشهور مىباشند؟
اينگونه مباحث، بحث از حالات و ملكات نفسانى مىباشد لكن نه از آن جهت كه اين حالات مبدء اعمال اختيارى انسان مىباشند. لذا اينگونه مباحث مربوط بهفلسفه اولى و علوم نظرى است.
اگر حالات و ملكات نفسانى را از آن جهت مورد بحث قرار داديم كه اين ملكه مبدء فلان عمل خوب مىباشد و از اين روى، شايسته بلكه بايسته است كه در نفس انسان تحقق داشته باشد و يا بالعكس، آن ملكه مبدء فلان عمل بد مىگردد پس شايسته بلكه بايسته است كه وجودش از نفس زائل گردد و يا اينكه بحث كنيم كه چگونه فلان ملكه را بدست آوريم تا منشأ افعال خوب گردد و يا چگونه فلان ملكه را از نفس زائل كنيم تا منشأ افعال بد نگردد، چنين مباحثى مربوط به علوم عملى مىگردد.
پس حالات و ملكات نفسانى اگر از جهت نحوه وجود مورد بحث قرار گرفتند، بايد در علوم نظرى جاى گيرند ولى اگر از جهت مبدء عمل اختيارى بودن مورد بحث قرار گرفتند، بايد در علوم عملى گنجانده شوند.
نكته ديگرى كه در اينجا تذكرش مفيد است اين است كه گاهى شيخ تعبيراتى بكار مىبرد كه در عربى فصيح كمتر يافت مىشود و مىتوان آن تعابير را از ساختههاى خود ايشان بحساب آورد مثلا در همينجا مىفرمايد: حصول عقل بالفعل به اين است كه تصورات و تصديقاتى نسبت به امورى پيدا كنيم كه آن امور «ليست هى هى بانها