مبادى فلسفى است ولى اين مبدأ [كه از علم طبيعى است] مبدأ براى مسائلى [از فلسفه]نمى‌گردد [كه توسط همان مسائل طبيعى اثبات مى‌شود]بلكه مبدأ براى مسائل ديگرى از فلسفه مى‌شود; و يا اينكه آن مبادى طبيعى تنها وجود آن امور را اثبات مى‌كنند در حالى كه در فلسفه مى‌خواهيم لمّيّت آنها را تبيين كنيم.

معلوم است كه اگر وضع بدين منوال باشد ديگر بيان، دورى نخواهد بود تا اينكه چيزى در اثبات خودش اخذ شود.»

جمع‌بندى مطالب در پاسخ به اشكال دور

‌‌ بار ديگر شيخ براى تأكيد بيشتر، مطالب قبل را جمع‌بندى و تكرار مى‌كند[١].‌‌ مبدءشدن يك مسأله طبيعى براى مسأله‌اى فلسفى به چند صورت ممكن است و در هيچيك هم دورى لازم نمى‌آيد:

‌‌ ١ـ گاهى مسأله‌اى از علوم طبيعى به وجهى براى فلسفه مبدء مى‌شود يعنى اثبات مسأله يا مسائلى از فلسفه توقف بر مسأله‌اى طبيعى دارد ولى چنين نيست كه فلسه هم مبدئيّتى براى همان مسأله طبيعى داشته باشد چراكه مبادى آن مسأله طبيعى بديهى و بى‌نياز از اثبات مى‌باشند. پس مبدئيت تنها از يك طرف وجود دارد و هيچ شائبه دور هم در كار نيست.

‌‌ ٢ـ گاهى مسأله طبيعى كه مقدّمه و مبدء براى اثبات مسأله فلسفى واقع شده، محتاج به اثبات است و اثباتش هم در فلسفه صورت مى‌گيرد امّا به كمك ساير مسائل فلسفى نه آن مسأله‌اى كه به كمك مسأله طبيعى ثابت شده است. در اين صورت هم دورى لازم نمى‌آيد.

‌‌ ٣ـ گاهى در طبيعيات إنّيّت و وجود امرى اثبات مى‌شود و همين مسأله طبيعى مقدمه و مبدء مى‌شود تا در فلسفه به اثبات لمّيّت آن بپردازند. پس بحث از لميت ـ كه در فلسفه صورت مى‌گيرد ـ توقف بر اثبات إنّيّت و وجود شئ در علوم طبيعى دارد ولى اين هم دور نيست. چون دور در صورتى لازم مى‌آيد كه چيزى در اثبات وجود

[١] در اينجا هم اختلاف هست كه آيا سخن شيخ كه با «فقد اتضح» شروع و با «فى بيان نفسه» خاتمه يافته، سه جواب براى اشكال دور است يا اينكه همه آنها يك جواب بيشتر نيست. [نراقى، شرح الهيات، ص ١٥٥] ‌‌