‌ موضوع حكمت تعليمى [= رياضى] يا كمّ مجرّد از ماده است و يا آنچه داراى كميت است. مسائل مورد بحث در رياضيات احوالى است كه عارض كمّ از آن جهت كه كمّ است مى‌شود. و در تعريف تعليميات هيچگاه نوع خاصى از ماده يا قوه حركت اخذ نمى‌شود.

‌ حكمت الهى بحث از امورى مى‌كند كه هم در وجود و هم در تعريف، مفارق از ماده‌اند.»

‌ تقسيم اوّلى در مورد علوم همان است كه آنها را به نظرى و عملى تقسيم مى‌كنند. در مرحله بعدى خود علوم نظرى به سه دسته تقسيم مى‌شوند: شيخ كه از مشّائين و اتباع ارسطو بحساب مى‌آيد صريحاً علوم نظرى را به طبيعيات، تعليميات ـ كه همان رياضيات است ـ و الهيات تقسيم مى‌كند. قول مشهور هم همين است.[١] ولى چنانكه قبلا هم گفتيم صدرالمتألهين به اتباع ارسطو نسبت مى‌دهد كه از نظر آنان علوم نظرى چهار دسته‌اند.[٢]

‌ حال شيخ قصد آن دارد كه هر كدام از اين سه علم را تعريف نمايد و موضوع و مسائل آن را مشخص كند.

تعريف علوم طبيعى، موضوع و مسائل آنها

‌ اما طبيعيات، موضوع آن جسم است از اين حيثيت كه گاه متحرك و گاه ساكن است. مسائل علوم طبيعى هم عبارتند از محمولاتى كه عارض جسم مى‌شوند بالذات، آن هم از همين حيثيت.

‌ مراد از عوارضى كه «بالذات عارض جسم مى‌شوند» همان عوارض ذاتى جسم است. يعنى شيخ در اينجا به همان مطلب مشهور اشاره دارد كه در هر علمى از عوارض ذاتىِ موضوع آن، بحث مى‌شود. ايشان مى‌خواهد بگويد كه در علوم طبيعى از

[١] معمولا وجه حصر علوم نظرى در اين سه علم را اينگونه بيان مى‌كنند كه چون موضوع علوم نظرى، موجودات هستند ـ نه افعال انسان ـ و موجودات سه دسته‌اند: ١ـ مخالط با ماده در وجود و حدّ، ٢ـ غير مخالط با ماده هم از جهت وجود و هم از جهت حدّ و ٣ـ غير مخالط با ماده در حدّ ولى مخالط با ماده در وجود. لذا سه علم طبيعى، الهى و رياضى خواهيم داشت. [تفصيل مطلب را در تعليقات ملاصدرا و ديگران بر كلام شيخ (الهيات چاپ تهران، ص ٣، و نيز ص ٢٦٧) و شرح الهيات نراقى، ص ٨ و مجموعه آثار شهيد مطهرى، ج ٧، ص ٢٣٥ به بعد بنگريد] [٢] صدرالمتألهين، تعليقات، ص ٤. ‌