‌‌ با توجه به سخن شيخ در بيان وجه تقدم طبيعيات و رياضيات بر فلسفه ممكن است مستشكلى چنين اشكال كند كه: شما گفته بوديد كه فلسفه متكفل اثبات مبادى ساير علوم ـ از جمله طبيعيات و رياضيات ـ است و مسائل آن علوم بايد براساس همين مبادى اثبات شوند. حال مى‌گوييد كه مسائل طبيعى و رياضى مبادى براى فلسفه به شمار مى‌روند. اين بيان دورى مى‌شود[١] يعنى لازمه‌اش اينست كه چيزى با خودش اثبات شود.

‌‌ توضيح آنكه: قبلا خود شيخ گفته بود كه منفعت فلسفه براى علوم ديگر آن است كه در فلسفه مبادى علوم ديگر اثبات مى‌شوند. پس اثبات مسائل آن علوم توقف بر فلسفه دارد. اكنون در مقام بيان تأخر فلسفه از علوم ديگر مى‌گويد كه مبادى فلسفه در طبيعيات و رياضيات مورد بحث قرار مى‌گيرند پس فلسفه هم متوقف بر طبيعيات و رياضيات مى‌شود. به عبارت ديگر فلسفه با چيزى اثبات مى‌شود كه آن هم بايد در فلسفه اثبات شود!

والَّذى يجب أَن يُقال فى حلِّ هذه الشبهةِ هو ما قدقيل وشُرحَ فى كتابِ البرهان. وإنما نوردُ منه مقدارَ الكفايةِ فى هذَا الموضعِ.

فنقولُ: إِنّ المبدأَ للعلم ليس إِنّما يكونُ مبدأً لأنَّ جميعَ المسائل تَستندُ فى براهينها إِليه بفعل أو بقوّة، بل ربّما كان المبدأُ مأخوذاً فى براهينِ بعضِ هذه المسائلِ.

«آنچه بايد در حل اين شبهه بگوييم، همان است كه در كتاب برهان[٢] گفته شده و شرح داده‌ايم. ما فقط به مقدار كفايت و نياز در اينجا مى‌آوريم.

پس مى‌گوييم: چيزى كه مبدأ براى علمى است معنايش اين نيست كه اثبات جميع مسائل آن علم بالفعل يا بالقوّه متوقف بر اين مبدء باشد بلكه چه بسا مبدأ فقط براى اثبات و برهانى‌كردن بعضى از مسائل آن علم اخذ شود.»

[١] مرحوم نراقى در شرح خويش ٩ احتمال براى مبدءبودن فلسفه براى علوم ديگر و عكس آن يعنى مبدءبودن علوم ديگر نسبت به فلسفه ذكر كرده و معتقد است كه فقط در بعضى احتمالات اشكال دور مطرح است. ر.ك: [شرح الهيات، صص ٧ ـ ١٣٦] [٢] فصل ٩ از مقاله ٢ برهان شفاء، ص ١٧٤ به بعد. نيز ر.ك: [شرح الهيات نراقى، ص ١٣٧] ‌‌