لكنّا إِذا قسمنَا المنفعةَ المطلقةَ إِلى أَقسامِها كانت ثلاثةَ أَقسام: قسمٌ يكونُ الموصل منه مُوصِلا إلى معنىً أجلَّ منه; وقسمٌ يكون الموصلُ منه مُوصِلا إلى معنىً مساو له; وقسمٌ يكونُ الموصلُ منه مُوصِلا إلى معنىً دونَه، وهو أن يفيدَ فى كمال دونَ ذاتِه، وهذا إِذا طُلب له إِسمٌ خاصٌّ كان الأَولى به الإفاضةُ، والإفادةُ، والعنايةُ، والرياسةُ، أو شىءٌ مما يشبه هذا، إِذا استقريْتَ الالفاظَ الصّالحةَ فى هذا البابِ عثرتَ عليهِ.

«اگر ما منفعت مطلق را به اقسامش تقسيم كنيم، سه قسم خواهد شد: قسمى از نافع كه ما را به معنايى بالاتر از خودش مى‌رساند، و قسمى از نافع كه ما را به معنايى مساوى با خودش مى‌رساند، و قسمى از نافع كه ما را به معنايى پايين‌تر از خودش مى‌رساند، و فايده قسم سوّم نافع آن است كه كمالى پائين‌تر از كمال ذات مفيد را مى‌رساند. اگر بخواهيم براى اين قسم از منفعت اسم خاصى را بگذاريم سزاوارترين اسمْ افاضه، افاده، عنايت، رياست و يا چيزى شبيه اينها است كه اگر الفاظ شايسته در اين باب را استقراء كنى آن را خواهى يافت.»

اقسام منفعت مطلق و عام

‌‌ بنابر اينكه منفعت فلسفه براى علوم ديگر را منفعت به معناى عام و مطلق دانستيم بايد دقت كنيم كه از كدام قسم از اقسام منفعت است.

‌‌ شيخ مى‌فرمايد: منفعت مطلق و عام سه‌گونه است: گاهى نافع ما را به معنايى اجلّ و برتر از خودش مى‌رساند. در اين قسم، نافع خود ادون و اخسّ از مطلبى است كه ما را بدان مى‌رساند.

‌‌ و بالأخره گاهى نافع ما را به علمى مى‌رساند كه با نافع از نظر مرتبه شرافت برابرى دارد.

‌‌ و بالأخره گاهى نافع ما را به مطلبى رهنمون مى‌شود كه از نظر مرتبه و شرافت از خود علم نافع پايين‌تر و اخسّ است. در قسم اخير، علم نافع كمالى را افاده مى‌كند كه از ذات خودش پائين‌تر و نازلتر است.

‌‌