ايشان اصرار دارد كه اضافه در خارج وجود دارد و بر اين ادعا هم ادله‌اى اقامه مى‌كند از جمله اينكه اضافه معقول ثانى منطقى نيست و نتيجه مى‌گيرد كه اضافه در خارج وجود دارد.[١]

‌‌ لكن مى‌گوييم كه تلازمى بين نفى معقول ثانى منطقى بودن و اثبات معقول اوّلى بودن نيست. چرا كه شق سوّمى هم امكان دارد. البته چون در زمان شيخ هنوز معقولات ثانيه منطقى و فلسفى بدرستى از يكديگر تفكيك نشده بودند و آنچه امروزه، با اصطلاح «معقولات ثانيه فلسفيه» مشخص مى‌شود، در آن زمان بروشنى معلوم نشده بود، اين باعث مى‌شد كه درجاهايى شيخ اضافه را امرى اعتبارى بشمارد و درجاهاى ديگر امرى‌خارجى. معقول ثانى فلسفى از نظر عروضْ ذهنى است پس به اين لحاظ خارجى نيست ولى از نظر اتصافْ خارجى است پس از اين منظر مى‌توان براى آن خارجيت در نظرگرفت.]

‌‌ و اگر منظور از تلازم در سؤال، تلازم ذهنى باشد ديگر جاى اين بحث‌ها باقى نمى‌ماند كه منشأ اين تلازم، عليت است يا امرى ديگر.

‌

بازگشت به توضيح سخن شيخ

مدعاى شيخ در اينجا اين بود كه اگر فرضاً دو واجب الوجود موجود بودند بين آنها نمى‌توان رابطه تلازم اثبات كرد چون منشأ تلازم همان رابطه علّيت است.

[١] براى نمونه بنگريد: الهيات شفاء (مقاله ٣، فصل ١٠)، ص ١٥٩. ‌‌