شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٦٩ - نسبت ميان موجود و شىء و بحثى درباره واجب، ممكن و ممتنع
خارج يا ذهن نيست ولى در عين حال چون تصور شده پس معلوم قرار گرفته است. پس مىتوان شىءاى داشت كه معلوم است ولى در خارج و در ذهن وجودى ندارد.
شيخ براى ابطال اين فرض، نخست به بيان حقيقت اخبار مىپردازد تا معلوم كند كه معدوم مطلق «مخبر عنه» قرار نمىگيرد و «معلوم» هم نمىتواند باشد.
أَمَّا الخبرُ، فلأَنَّ الخبرَ يكونُ دائماً عن شىء متحقق فى الذِّهنِ. والمعدومُ المطلقُ لايُخبر عنهُ بالإِيجابِ، وإِذا أُخبر عنهُ بالسَّلبِ أَيضاً فقد جُعلَ لَه وجودٌ مّا فِى الذِّهنِ. لأنَّ قولَنا «هو» يتضمّنُ إِشارةً والإِشارةُ إِلى المعدومِ ـ الَّذى لاصورةَ لهُ بوجه من الوجوهِ فى الذِّهنِ ـ محالٌ. فكيف يوجَب علَى المعدومِ شىءٌ؟»
«اما راجع به خبر [دادن از معدوم]، پس هميشه از چيزى كه در ذهن تحقق دارد خبر مىدهند. و از معدوم مطلق خبر ايجابى نمىدهند و هنگامى كه از معدوم مطلق خبر سلبى هم مىدهند [در واقع] براى او وجودى در ذهن يافت مىشود چراكه وقتى مىگوييم «او» اشارهاى ضمنى كردهايم و اشاره به معدومى كه به هيچ وجه در ذهن صورتى ندارد محال است. [وقتى خبر سلبى راجع به معدوم، محال است] پس چگونه مىتوان بر معدوم چيزى را ايجاب كرد؟!»
توضيح در مورد امتناع اِخبار از معدوم مطلق
شيخ مىخواهد توضيح بيشترى در باب امتناع اِخبار از معدوم مطلق بدهد. سخن ايشان اين است كه: اساساً خبردادن اين است كه در ذهن قضيهاى تشكيل داده، چيزى را موضوع و چيز ديگر را محمول آن قرار دهيم. بعداً با لفظى از اين كار ذهنى حكايت مىكنيم. اِخبار واقعى همان كار ذهن است كه عبارت است از اثبات محمولى براى موضوع. امّا هم محمول و هم موضوع دو مفهومند كه در ذهن قرار دارند و اِخبار لفظى در حقيقت، حكايت از اِخبار واقعى ذهنى است.