«سپس سخن [واقع مى‌شود] درباره تقدم و تأخر و حدوث و اقسام آن و خصوصيت هر قسمى از آن، و درباره آنچه در طبيعت متقدم است و آنچه در عقل متقدم است، و همينطور در مورد بررسى اشيايى كه از نظر عقلْ تقدّم دارند و در باب راه و روش گفتگو با كسانى كه منكر اين مسائل‌اند، پس اگر درباره هريك از اين امور رأيى مخالف حق شهرت داشته باشد آن را نقض مى‌كنيم. پس اين امور و آنچه جارى مجراى اينهاست از عوارض موجود بماهو موجود مى‌باشند.»

اشاره به بحث از تقدم و تأخر

‌‌ شيخ مى‌فرمايد: بعد از گفتگو درباره علل، نوبت به بحث از تقدم و تأخر مى‌رسد. بعضى از مسائل اين مبحث عبارتند از:

‌‌ ١ـ اقسام تقدم و تأخر كدامند؟ خصوصيت هر نوع از تقدم و تأخر چيست؟

‌‌ در اينجا شيخ هم تعبير «اصناف» را بكار گرفت و هم تعبير «انواع» را. ولى بايد توجه دهيم كه هيچكدام از اين دو تعبير در معناى اصطلاحى خود بكار نرفته‌اند چراكه هم انواع و هم اصناف طبق اصطلاح منطق در جايى استعمال مى‌شوند كه جنس داشته باشيم. انواعْ اخص از جنس، و اصنافْ اخص از نوع مى‌باشند ولى مفهوم تقدم و تأخر مفهوم جنسى نيست. بنابراين بايد گفت: مراد شيخ از اين دو لفظ همان معناى لغوى آنهاست يعنى بخشها و زيرمجموعه‌هاى تقدم و تأخر.

‌‌ ٢ـ آيا هر چيزى كه در طبيعت مقدّم است در عقل هم تقدم دارد يا عكس اين امر است و يا اصلا هيچ ملازمه‌اى بين تقدم در طبيعت با تقدم در عقل نيست؟

‌‌ ٣ـ چه امورى نزد عقل تقدم دارند؟[١]

‌‌ شيخ بعد از ذكر اين مسائل، مى‌فرمايد: «فهذه وما يجرى ...» كه مرادش از اين جمله، تعليل فلسفى بودن اين مباحث است. ايشان مى‌خواهد بگويد كه چون اين امور از عوارض «موجود بما هو موجود» مى‌باشند[٢] يعنى نيازى نيست كه موجودْ تخصص

[١] اين مسائل در مقاله ٤ طىّ ٣ فصل خواهد آمد. ولى ملاصدرا فرموده است كه اين قسمت از كلام شيخ اشاره اجمالى است به مطالب مقالات ٤ و ٥ و ٦ [تعليقات، ص ٢٣] [٢] در اين مسائل، از لواحق و احوال وجود بحث مى‌شود و در مسائل مباحث قبلى از انواع و اصناف وجود بحث مى‌شد. [نراقى، شرح الهيات، صص ٩ ـ ١٩٨] ‌‌