«همچنين شنيده‌اى كه حكمت الهى همان است كه در آن از اسباب بعيده وجود طبيعى و تعليمى و متعلقات به آن دو و نيز از مسبّب الاسباب و مبدأ المبادى كه همان خداى بلند مرتبه است، بحث مى‌شود.

به اين اندازه در كتابهاى گذشته مطلع شدى ولى از اين مقدار براى تو روشن نشد كه موضوع علم الهى حقيقتاً چه چيزى است جز اشارتى كه در كتاب برهان منطق رفت اگر آن را به ياد داشته باشى.»

تعريفى ديگر براى علم الهى

‌ شيخ مى‌گويد: علاوه بر آنچه در مقام تقسيمات علوم بيان كرده‌اند كه در الهيات از امورى بحث مى‌شود كه مفارق و مجرّد از ماده هستند، در جاى ديگرى هم تعريف ديگرى از الهيات به گوش تو رسيده است. آنجا كه گفته‌اند: الهيات علمى است كه در آن از اسباب اوليه و علل بعيده موجودات طبيعى و تعليمى بحث مى‌شود.

‌ توضيح آنكه: در علوم طبيعى از علل قريب اشياء طبيعى بحث مى‌شود. مثلا بحث مى‌كنند كه چرا زمين لرزه بوجود مى‌آيد; علت پيدايش رعد و برق چيست; و امثال اينها. در علوم رياضى هم همينگونه است يعنى در علوم رياضى هم متناسب با خودشان علل قريبه‌اى براى پديده‌ها مانند پديده‌هاى هندسى ذكر مى‌كنند. امّا همه پديده‌ها، چه طبيعى و چه تعليمى و رياضى، علل بعيده و نخستينى دارند كه در علوم طبيعى و رياضى بحثى از آنها به ميان نمى‌آيد. علمى كه متكفل بحث از علل اُولى و اسباب قصواى موجودات و همچنين متكفل بحث ازمسبّب الاسباب است ـ يعنى موجودى كه اسباب را سبب كرده و مبدء همه مبادى مى‌باشد ـ علم الهى است.

‌ شيخ مى‌گويد: اين اندازه از تعريف علم الهى و تعيين موضوع آن، در كتابهاى قبلى (همان طبيعيات و منطق شفاء) براى شما معلوم شد لكن تا حال فرصتى دست نداده، تا دقيقاً موضوع علم الهى را مشخص سازيم و امورى را كه به عنوان موضوع اين علم ذكر شده، بررسى كنيم و سخن نهايى در اين زمينه را ارائه دهيم.

و ذلك أَنَّ فى سائِر العلومِ قد كانَ يكون[١] لك شىءٌ هو موضوعٌ، و أشياءُ هى المطلوبةُ، و مَبادىءُ مسلَّمَةٌ منها تُؤلَّف البراهين. وَ الآن، فلستَ تحقّقُ حقَّ

[١] يكى از دو فعل كان و يكون زائد است يا اينكه شيخ هر دو تا را عمداً آورده تا استمرار را برساند. [شرح الهيات نراقى، ص ١٣] ‌