‌‌ اگر چيزى [= شىءاى] در خارج بود آنگاه موجود بر او صادق است. اگر در خارج هم موجود نبود، وقتى آن را تصور مى‌كنيم در ذهن موجود مى‌شود پس باز مى‌توان موجود را بر او اطلاق كرد. اگر چيزى (كه على الفرض آن را «چيز» ناميده‌ايم) نه در خارج موجود بود و نه در ذهن، ديگر شىء هم بر آن، اطلاق نمى‌شود. شىءبودن به اين است كه حداقل در ذهن تحقق داشته باشد. از اينجا مى‌فهميم كه شىء و موجود از نظر مصداقى همگام‌اند.

‌‌ در اينجا شايسته است به نكته‌اى توجه كنيم كه بنحوى صدرالمتألهين[١] هم بدان توجه داده است و آن اينكه: مفهوم وجود و مفهوم شىء به صورتهاى مختلفى استعمال مى‌شوند. گاهى شىء را مساوى با موجود استعمال مى‌كنند ولى گاهى شىء را در معنايى اعم از موجود استعمال مى‌كنند. به تعبير ملاصدرا شىء را به اعتبارى غير از اعتبار موجوديت و اعم از موجوديت در نظر مى‌گيرند.[٢] مثلا اگر ماهيت را به اعتبارى

[١] ملاصدرا فرموده: بدان كه بعضى برآنند كه شىء اعم از وجود است به اين دليل كه امور ممتنع الوجود يا ممكن الوجود معدوم، موجود نيستند ولى ناچار شىء بر آنها صادق است چراكه صورتى در پيش عقل دارند.

‌‌ شيخ اين استدلال را بدين گونه ابطال مى‌كند كه: هر چه «شىء» باشد، چه در عالم اعيان و چه در عالم ذهن، در همان ظرف موجود هم هست. اگر چيزى در عالم اعيان موجود نيست در عالم اعيان شى هم نيست. همانطور كه اگر چيزى به اعتبار معقول‌بودنش «شىء» است به همين اعتبار «موجود» در ذهن هم هست. پس بين شيئيت و وجود انفكاكى نيست.

‌‌ استدلال ديگر بر اعم‌بودن شىء از موجود: شىء شامل وجود و ماهيت هر دو مى‌شود پس اعم از وجود است.

‌‌ صدرالمتألهين از ديگران معارضه‌اى را عليه اين استدلال نقل مى‌كند ولى خودش آن را نمى‌پسندد و پاسخ اين استدلال را چنين مى‌دهد كه شى و موجود هر يك اعم از ديگرى است اعتباراً ولى هيچيك اعم از ديگرى نيست تناولا. بحث شيخ هم در همين امر دوم [= اعم نبودن تناولى] است. [تعليقات، ص ٢٥]

‌‌ جمله اخير سخن ملاصدرا در كلام نراقى اينچنين شرح داده شده كه: اعم اعتباراً يعنى اعم از نظر مفهوم و صدق و اعم تناولا يعنى اعم از نظر تحقق و ثبوت. [شرح الهيات، ص ٢٣٨]

‌‌ مرحوم خوانسارى معتقد است كه بين شيئيت و شىء و موجود و وجود خلطى در سخنان قائل به اعميت شىء از موجود و نيز در سخنان ملاصدرا واقع شده است. بايد بين شىء و موجود يا بين شيئيت و وجود مقايسه صورت گيرد نه بين شيئيت و موجود يا بين شىء و وجود. [الحاشية، صص٤ـ١٨٣]

[٢] به جملات آخر سخنان ملاصدرا ـ كه در پاورقى قبل آورديم ـ مراجعه شود. ‌‌