‌ در حالى كه مسلّم نيست كه نظر قدماء همين بوده باشد. البته اگر در مسأله تمايز علوم، ملاك تمايز علوم را تمايز موضوعات بدانيم امتيازاتى بر ملاكهاى ديگر دارد ولى برهان محكمى بر انحصار ملاك در تمايز به موضوعات نداريم تا مجبور باشيم از اين ملاك تخطى نكنيم. پس اصرار بعضى بر اينكه اگر ملاك تمايز علوم را امرى غير از موضوعات بدانيم، خطا كرده‌ايم اصرارى نابجاست.

‌ عجيب اينكه همين كسانى كه ملاك تمايز علوم را تنها موضوعات مى‌دانند، خودشان رياضيات را به علوم جزئى‌ترى از جمله علم هيأت و علم موسيقى تقسيم كرده‌اند. ممكن است در مقابل اينان گفت: به چه دليلى علم هيأت را قسمى از علوم رياضى مى‌دانيد با اينكه ارتباط اين علم با رياضيات بيش از ارتباط بعضى از علوم ديگر مانند علم مكانيك با رياضيات نيست. پس چرا علم مكانيك را قسمى از رياضيات بحساب نمى‌آوريد؟

‌ بله در زمانهاى گذشته بين مسائل علوم مناسبتهايى ملاحظه مى‌شده و بر آن اساس مثلا علم موسيقى و علم هيأت را از علوم فرعى رياضيات به حساب مى‌آورده‌اند ولى دليل برهانى بر اين امر نداريم كه ضرورتاً رياضيات بايد به چهار علم جزئى منشعب شود بلكه امروزه ممكن است با توجه به توسعه هر كدام از اين علوم فرعى، بعضى از آنها را از زير چتر رياضيات خارج و علوم ديگرى را به جاى آنها در زير چتر رياضيات داخل بدانيم.[١]

چرا «وجود واجب» موضوع فلسفه نيست؟

‌ فرض دوم اين بود كه اثبات وجود واجب نه جزو مسائل فلسفه اُولى باشد و نه

[١] گفتنى است كه مرحوم شهيد مطهرى در باب تقسيمات علوم و ملاك تمايز علوم و اصطلاح «نظرى» و «عملى» و معانى آنها و اشكالات وارد بر اقوال موجود در زمينه ملاك تمايز علوم و مسائلى از اين دست، بيانات بسيار مفيد و آموزنده‌اى دارند كه بخاطر پرهيز از اطاله كلام، از نقل آن سخنان چشم مى‌پوشيم. و طالبان را به نوشته ايشان ارجاع مى‌دهيم. [مجموعه آثار شهيد مطهرى، ج ٧، ص ٢٢٨ تا ص ٢٣٧.]

‌ بعضى از مطالب فوق الذكر در حواشى الهيات شفاء بطور جسته وگريخته وجود دارد. [براى نمونه بنگريد: الهيات چاپ تهران، حاشيه ص ٢٧١ و ٢٧٢]

‌