‌ ١) شيخ در مقام ذكر علوم عملى فقط از اخلاق و سياست نام برد و تدبير منزل را ذكر نكرد بنابر اين يا بايد براى اخلاق معنايى وسيع‌تر در نظر بگيريم و آن را شامل اخلاق فردى و اخلاق خانوادگى بدانيم يا اينكه سياست را توسعه داده و آن را شامل تدبير منزل و تدبير جامعه قرار دهيم.[٢]

منطق جزو علوم فلسفى است؟

‌ ٢) صدرالمتألهين در اينجا مى‌گويد: از كلام شيخ ظاهر مى‌شود كه در نظر او منطق از اقسام علوم فلسفه حِكمى مى‌شود و اگر منطق را جزو حكمت بدانيم بايد آن را از حكمت نظرى بحساب آوريم نه از حكمت عملى چرا كه منطق از معقولات ثانيه بحث مى‌كند و معقولات ثانيه از افعال اختيارى انسان نيستند حال آنكه علوم عملى در مورد افعال اختيارى بحث مى‌كنند مگر اينكه كسى علوم را بر حسب غايات آنها تقسيم كند كه در اين صورت منطق را بايد جزو علوم عملى دانست چرا كه غايت منطق مصونيت از خطاى در تفكر است و اين غايتى است كه بر فعل انسان مترتب مى‌شود ولى بر حسب نظر مشهور كه علوم را بر اساس موضوعات تقسيم مى‌كنند بايد منطق را از علوم نظرى به حساب آورد.

‌ پيرامون سخنان صدر المتألهين مى‌توان به نكاتى اشاره كرد، از جمله اينكه:

[١] مرحوم مطهرى در اين جا مى‌فرمايد: اين بحث [= بحث از ذات بارى تعالى] ممكن نيست جزء مباحث يكى از علوم جزئى، كه درباره يك نوع يا جنس خاص از موجودات بحث مى‌كند، واقع گردد. بدين جهت كه ذات واجب مبدأ جميع موجودات و معلولات ـ و از آن جمله [مبدأ] خود موضوع آن علم ـ است پس ممكن نيست كه بحث از آن در يك علم جزئى به عنوان يكى از مسائلى كه درباره يكى از عوارض ذاتى آن بحث مى‌كند واقع شود. [مجموعه آثار شهيد مطهرى، ج ٧، ص ٢٣٩] [٢] گفتنى است كه عموم محشين و شارحان سياست را تعميم داده‌اند تا شامل تدبير منزل هم بشود. [صدرالمتألهين، تعليقات، ص ٥ ـ خوانسارى، الحاشيه، ص ١٩ ـ نراقى، شرح الهيات، ص ١٧ ـ الهيات چاپ تهران، حاشيه ص ٢٦٨]. ‌