شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٥ - آغاز جستجو پيرامون موضوع فلسفه اولى

وَ إِذ قد وَفقّنا اللّهُ ولىُّ الرّحمةِ و التَّوفيق، فأَوردنا ما وجبَ إيرادُه مِن معانى العلومِ المنطقيّةِ والطّبيعيّةِ والرّياضيّة، فبِالحرىِّ أَن نشرعَ فى تعريفِ المعانى الحكميّةِ، و نَبتدئُ مُستعينينَ بِاللّهِ فَنقولُ:

«و چون خداى صاحب رحمت و توفيق ما را موفق كرد تا آنچه را كه بايد از مسائل علوم منطقى، طبيعى و رياضى بياوريم آورديم، شايسته است كه در معرفى مسائل فلسفى آغاز كنيم پس با طلب يارى از خدا شروع مى‌كنيم و مى‌گوييم:»

‌ مراد از «معانى علوم منطقى، طبيعى و رياضى» مسائل اين علوم است.[١] چرا كه مسائلْ مقصود بالذات‌اند.[٢]

‌ از اين عبارت شيخ مى‌توان استظهار كرد كه ايشان مباحث خويش را به اين ترتيب عرضه كرده است يعنى اول مسائل علم منطق، سپس مسائل علوم طبيعى و آنگاه مسائل رياضى را مطرح نموده است و بعد از اين سه بخش به مسائل الهيات مى‌پردازد.

حكمت مطلق و حكمت مقيد

‌ امر ديگرى كه از عبارت شيخ واضح و آشكار است اين است كه ايشان منطق، طبيعيات و رياضيات را علم مى‌شمارد ولى بر الهيات «حكمت» اطلاق مى‌كند. شايان ذكر است كه هر گاه واژه «حكمت» بدون قيد بكار رود مراد از آن «الهيات» و به تعبير ديگر «فلسفه اُولى» است ولى اگر بخواهند از اين واژه علوم طبيعى، رياضى و غيره اراده كنند بايد آن را مقيد بياورند. مثلا بگويند حكمت طبيعى و يا حكمت رياضى. معمولا شيخ واژه «حكمت» را براى علوم طبيعى و رياضى بكار نمى‌گيرد. در اينجا هم مرادش از «معانى حكمى» همان مسائل الهيات يا فلسفه اولى است.

‌ بايد اذعان كنيم كه مطالبى كه شيخ در اين فصل بدانها اشاره مى‌كند، بيشتر جنبه استطرادى دارد و جاى بحث از آنها اينجا نيست. محشين پيرامون اين مطالب به تفصيل سخن گفته‌اند و نقض و ابرامهاى زيادى كرده‌اند. لكن ما از پرداختن تفصيلى