‌‌ آنالوطيقا يا آنولوطيقى همان است كه امروزه آن را آناليتيك[٣] يعنى تحليلى مى‌گويند. دو تا از كتابهاى منطقى ارسطو آناليتيك ناميده شده است. يكى كتاب قياس و ديگرى كتاب برهان. در ترجمه‌هاى عربى از كتابهاى يونانى قياس را «تحليلات اُولى» و برهان را «تحليلات ثانيه» گفته‌اند. مراد شيخ در اينجا از آناليتيك همان كتاب قياس است كه قبلا گفتيم. شيخ در دو فصل از دو مقاله كتاب قياسِ منطق شفاء به تعاريف ممكن، واجب و ممتنع و دورى بودن اين تعاريف و اقسام ممكن و واجب پرداخته است.

على أنَّ أَولى هذهِ الثّلاثةِ فى أَن يُتصوّر أَوّلا هوالواجبُ و ذلكَ لأنَّ الواجب

[١] در عبارت شيخ «دور ظاهر» بود ولى مراد «دور صريح» نيست بلكه مراد «دور غير خفى» است. [نراقى، شرح الهيات، ص ٢٨١] [٢] ملاصدرا: گذشتگان بخشهاى مختلف منطق را بر نه فن تقسيم كرده بودند. اول: ايساغوجى; دوم: قاطيغورياس; سوّم: باريرميناس; چهارم: انولوطيقا; پنجم: أفوذوطيقى; ششم: طوبيقا; هفتم: سوفسطيقى هشتم: ربطو ريقى و نهم: فوانيطيقى. [تعليقات، ص ٢٨] ديگران هم همين فنون نه‌گانه منطق را نقل كرده‌اند. [خوانسارى، الحاشيه، صص ١٤ ـ ٢١٣ ـ نراقى، شرح الهيات، ص ٢٨٣ با اختلافات كمى در الفاظ]

‌‌ گفتنى است كه در برگردان الفاظ يونانى اين فنون به زبان عربى اختلافات زيادى در كتابهاى قديمى وجود دارد. مثلا در كتاب اساس الاقتباس كه آن هم در ٩ مقاله نوشته شده ، ترتيب چنين است: مقالات اول در مدخل منطق كه آن را «ايساغوجى» خوانند. مقالت دويم در مقولات عشر و آن را «قاطيغور ياس» خوانند. مقالات سيوم در عبارات و... آن را «بارى ارميناس» خوانند. مقالات چهارم در علم قياس و آن را «انولوطيقاى اول» خوانند. مقالات پنجم در برهان و آن را «انولوطيقاى دويم» خوانند. مقالت ششم در جدل و آن را «طوبيقا» خوانند. مقالت هفتم در مغالطه و آن را «سوفسطيقا» خوانند. مقالت هشتم در خطابت و آن را «ريطوريقا» خوانند. مقالت نهم در شعر و آن را «بيطوريقا» خوانند. [خواجه نصير طوسى، اساس الاقتباس، ص يك تا ص نه]

[٣] اين كلمه در زبان انگليسى امروز Analytics (يعنى تحليلات) خوانده مى‌شود و لفظ فرانسوى آن Analytiqueمى‌باشد. ظاهراً اين كلمه ابتداءً در زبان لاتين ميانه چنين بوده Analyticusو بعداً به زبان يونانى وارد شده و به اين صورت Analytikosخوانده مى‌شده است. در برگردان اين الفاظ از زبان يونانى به عربى تغييراتى در كلمات وارد شده است. ‌‌