‌‌ تا بدينجا شيخ بيان كرد كه مسائلى مانند مساله جوهر و كيفيت وجود آن، جوهر بودن جسم، وجود داشتن عدد و مقدار و نحوه وجود آنها و كيفيت وجود أمور صورى در علوم بحث كننده از محسوسات (يعنى علوم طبيعى) و يا علوم بحث كننده از امور متعلق به محسوسات (يعنى علوم رياضى) قابل بررسى نيستند اكنون در صدد آن است كه مسائل فوق را جدا جدا مورد بررسى قرار دهد تا معلوم سازد كه جاى مناسب براى بحث از اين مسائل، علم ديگرى است كه درباره امور مفارق بحث مى‌كند. لذا مى‌گويد:

‌‌ واضح است كه جوهر، وجودش از اين جهت كه جوهر است وابسته به محسوسات و ماديات نيست و گرنه هر جوهرى مى‌بايست محسوس باشد.

‌‌ توضيح آنكه: اين مسأله كه در جهان هستى «جوهر» داريم بحثى در باب محسوسات نيست. بله اگر از جوهر محسوس ـ كه همان جسم است ـ بحث بكنيم در

[١] لفظ «فقط» هم مى‌تواند اشاره به اطلاق باشد يعنى جوهر مطلقاً، چه مفارق باشد و چه مادى، و مى‌تواند اشاره به تقييد باشد يعنى جوهر مفارق; در هر دو صورت بحث از جوهر تعلقى به ماديات ندارد. لذا جوهر مطلق را در علم كلى و جوهر مفارق را در بخش مفارقات مورد بحث قرار مى‌دهند [صدر المتالهين، تعليقات، ص ٩ ـ مرحوم نراقى، شرح الهيات، ص ٥٤] [٢] در بعضى نسخه‌ها بجاى عبارت «لما كان جوهرٌ الا محسوساً» چنين ضبط شده است «لما كان جوهراً لا محسوساً» [الهيات چاپ تهران، ص ٢٧٣ و تعليقات صدر المتالهين، ص ٩] ‌‌